Czy szkoła uczy myśleć, czy być posłusznym?
Trzy niezależne analizy systemu edukacji – Gustave Le Bon, John Taylor Gatto i Agustina Paglayan.
Na przestrzeni ponad stu lat trzech autorów – psycholog społeczny, nauczyciel praktyk i historyk edukacji – analizowało system szkolny z zupełnie różnych perspektyw. Mimo odmiennych metod i pytań badawczych, wszyscy wskazali na podobny mechanizm: szkoła znacznie lepiej uczy posłuszeństwa niż samodzielnego rozumowania.
1. Gustave Le Bon – psychologia tłumu
Pod koniec XIX wieku Gustave Le Bon obserwował, jak funkcjonuje francuski system edukacji. Zwrócił uwagę, że szkoła nagradza przede wszystkim dobrą pamięć, posłuszeństwo wobec nauczyciela i odtwarzanie wiedzy z podręczników.
Jego zdaniem uczeń uczył się wierzyć autorytetowi zamiast samodzielnie dochodzić do wniosków. Taka edukacja nie rozwijała zdolności krytycznego myślenia, lecz przygotowywała ludzi do funkcjonowania w tłumie, gdzie decyzje częściej wynikają z naśladownictwa, emocji i wpływu przywódców niż z własnego rozumowania.
Le Bon patrzył więc na szkołę przez pryzmat psychologii jednostki i tłumu.
2. John Taylor Gatto – praktyka szkolna
Ponad sto lat później John Taylor Gatto doszedł do podobnych wniosków, ale z zupełnie innego miejsca. Przez kilkadziesiąt lat pracował jako nauczyciel w amerykańskich szkołach publicznych i obserwował ich funkcjonowanie od środka.
W eseju Nauczyciel Sześciu Lekcji argumentował, że prawdziwy program nauczania nie kończy się na matematyce czy historii. Szkoła przekazuje również ukryte lekcje: uczy czekania na polecenia, podporządkowania autorytetowi, konformizmu oraz uzależnienia od zewnętrznej oceny.
Zdaniem Gatto uczeń stopniowo przestaje pytać: „Czy to jest prawdziwe?”, a zaczyna pytać: „Co będzie na sprawdzianie?” lub „Czego oczekuje nauczyciel?”.
Gatto analizował więc codzienną praktykę funkcjonowania szkoły.
3. Agustina Paglayan – historia instytucji
Agustina Paglayan spojrzała na problem z jeszcze innej perspektywy. Nie analizowała pojedynczych szkół ani psychologii uczniów, lecz historyczne źródła dotyczące powstawania systemów powszechnej edukacji.
W książce Raised to Obey pokazuje, że rozwój masowej edukacji publicznej był często motywowany potrzebą wychowania zdyscyplinowanych obywateli, którzy będą szanować porządek społeczny i władzę. Na podstawie analiz historycznych argumentuje, że jednym z ważnych celów państwowych systemów szkolnych było kształtowanie posłuszeństwa, szczególnie w okresach niepokojów społecznych i obaw elit przed buntami.
Paglayan nie twierdzi, że był to jedyny cel edukacji. Pokazuje jednak, że funkcja dyscyplinująca odgrywała w historii znacznie większą rolę, niż zwykle zakładamy.
Jej analiza dotyczy więc historycznych motywacji tworzenia systemów edukacyjnych.
Trzy perspektywy – ten sam mechanizm
Autorzy różnią się niemal wszystkim:
— Le Bon był psychologiem społecznym.
— Gatto był wieloletnim nauczycielem.
— Paglayan jest badaczką historii i polityki edukacyjnej.
Analizowali różne kraje, różne epoki i korzystali z odmiennych metod badawczych. A jednak wszyscy opisują podobny wzorzec.
Szkoła okazuje się znacznie skuteczniejsza w rozwijaniu pamięci, dyscypliny, podporządkowania i konformizmu niż samodzielnego rozumowania, krytycznej analizy, kwestionowania założeń i niezależności intelektualnej.
Logos, ethos i pathos
Jeżeli spojrzymy na ich wnioski przez pryzmat klasycznej retoryki Arystotelesa, pojawia się interesująca interpretacja.
Logos oznacza rozumowanie i argumenty.
Ethos oznacza autorytet osoby mówiącej.
Pathos oznacza oddziaływanie na emocje.
Jeżeli szkoła rozwija przede wszystkim pamięć i posłuszeństwo, a w mniejszym stopniu uczy samodzielnego rozumowania, to naturalnie rośnie znaczenie ethosu i pathosu, natomiast logos schodzi na dalszy plan.
To nie znaczy, że szkoła całkowicie eliminuje logos. Krytyka tych autorów polega raczej na twierdzeniu, że w praktyce system edukacji częściej premiuje odtwarzanie wiedzy i podporządkowanie niż samodzielne dochodzenie do prawdy. To właśnie ten wspólny mechanizm dostrzegają Le Bon, Gatto i Paglayan, mimo że każdy z nich dochodzi do niego zupełnie inną drogą.
Cybernetyczna perspektywa funkcjonowania systemów
W ujęciu cybernetyki społecznej (opracowanej m.in. przez Mariana Mazura i rozwijanej przez Józefa Kosseckiego) system edukacyjny można analizować jako element korelatora, to jest toru informacyjnego całego systemu społecznego. Korelator to zespół elementów przetwarzających informacje: zarówno instytucje zbiorowe (szkoły, uczelnie, media, archiwa), jak i osobiste korelatory jednostek (umysły ludzi zdolne do łączenia faktów i wyciągania wniosków).
W tym modelu wyróżnia się trzy poziomy funkcjonowania systemów:
— System sterowny – cele i impulsy informacyjne napływają z zewnątrz; system posiada wprawdzie tor energetyczny (gospodarkę), ale nie ma autonomicznego toru informacyjnego. Klasyczny przykład to bezpośrednia zależność kolonialna lub okupacyjna.
— System samosterowny – posiada już własny korelator (własne instytucje edukacyjne, media, organy przetwarzające informacje), lecz funkcjonuje w interesie zewnętrznego organizatora. Decyzje mogą być formalnie podejmowane lokalnie, ale pod wpływem kanałów informacyjnych z zewnątrz (prawo, narracje, kryteria oceny, transfer elit). Jest to poziom odpowiadający neokolonializmowi.
System autonomiczny – posiada nie tylko własny korelator, ale także homeostat, czyli mechanizm regulujący system zgodnie z własnym interesem (zarówno energetycznym, jak i informacyjnym). Oznacza to zdolność do blokowania obcych kanałów wpływu sprzecznych z tym interesem oraz samodzielne wyznaczanie celów strategicznych.
Przejście od systemu samosterownego do autonomicznego wymaga więc czegoś więcej niż tylko posiadania własnych instytucji. Kluczowe jest, aby korelator był odporny i zdolny do niezależnej korelacji informacji.
W tym kontekście dominujący model szkoły masowej, który w większym stopniu rozwija posłuszeństwo, konformizm i uzależnienie od zewnętrznej oceny niż samodzielną zdolność do korelacji informacji, działa jako czynnik utrudniający to przejście. Kształtuje on osobiste korelatory jednostek w sposób, który czyni cały system bardziej podatnym na sterowanie informacyjne z zewnątrz, nawet wtedy, gdy formalnie posiada własne instytucje edukacyjne.
W rezultacie system może funkcjonować sprawnie na poziomie samosterownym (ma własne szkoły, własne programy, własne egzaminy), lecz brakuje mu wystarczająco silnego homeostatu, który regulowałby go według własnego, niezależnie zdefiniowanego interesu. Rozwój samodzielnego myślenia i odporności na zewnętrzne kryteria oceny staje się więc nie tylko kwestią indywidualną, ale warunkiem strukturalnym przejścia systemu na poziom autonomiczny.
Zobacz na: Czego TY chcesz? | Rob i Chest Rockwell
Mowy do narodu niemieckiego – Johann Gottlieb Fichte (1808)
Ideologia, Strategia, Sztuka Operacyjna i Taktyka – Józef Kossecki
14 zasad w prywatnych elitarnych szkołach – John Taylor Gatto
Nauczyciel Sześciu Lekcji – John Taylor Gatto
Leonard Peikoff: Wprowadzenie do Historii Filozofii Zachodniej (część 1 z 50)
Pragnienie posiadania mistrza | Psychologia totalitaryzmu – Mattias Desmet
Kobiety są mistrzyniami Ramy. Mężczyźni są dziećmi Ramy
MŚP-01: Człowiek jako proces. Jak myślenie procesowe zmienia sposób rozumienia siebie i świata
Najnowsze komentarze