MŚP-01: Człowiek jako proces. Jak myślenie procesowe zmienia sposób rozumienia siebie i świata
Wprowadzenie
Największym błędem naszego umysłu jest myślenie o człowieku jak o rzeczy. Tymczasem człowiek nie jest rzeczą. Jest procesem.
Wyobraź sobie, że ktoś pokazuje Ci jedno zdjęcie z filmu. Czy na podstawie jednej klatki potrafisz powiedzieć, o czym był cały film? Oczywiście nie. A jednak właśnie w ten sposób bardzo często oceniamy ludzi. Jedno zachowanie, jedna decyzja, jedna porażka lub jeden sukces stają się podstawą do wyciągania daleko idących wniosków.
Cybernetyka proponuje zupełnie inne spojrzenie. Nie patrz na pojedynczą klatkę. Patrz na cały film. Tak właśnie rodzi się myślenie procesowe.
Czym jest proces?
Według Mariana Mazura proces to ciąg kolejnych stanów tego samego układu zachodzących w czasie. Proces nie jest pojedynczym wydarzeniem. Nie jest jedną chwilą. Jest historią zmian zachodzących w czasie.
Wyobraź sobie dzbanek z gorącą wodą. W chwili nalania woda ma temperaturę 95°C. Po kilku minutach 90°C. Potem 85°C. Za godzinę osiąga temperaturę otoczenia. Żadna z tych temperatur nie opisuje całego procesu. Dopiero wszystkie razem tworzą proces stygnięcia.
Podobnie jest z drzewem. Najpierw jest nasiono. Potem kiełek. Następnie młode drzewo. Później dojrzałe drzewo. Na końcu stare drzewo. Każdy etap jest jedynie jednym stanem tego samego procesu. Tak samo jest z człowiekiem.
Procesy sterowane przeszłością i procesy sterowane celem
Marian Mazur zauważył, że ludzkie zachowanie może przebiegać na dwa zasadniczo różne sposoby.
Proces sterowany przeszłością (proces reaktywny)
W procesach reaktywnych obecne zachowanie jest przede wszystkim skutkiem tego, co wydarzyło się wcześniej. Przyczyna znajduje się w przeszłości.
Przykład 1
Ktoś obraża Cię podczas rozmowy. Automatycznie odpowiadasz podniesionym głosem. Nie planowałeś tego. Po prostu zareagowałeś.
Przykład 2
Jako dziecko często słyszałeś krytykę. Dzisiaj nawet niewielka uwaga przełożonego wywołuje silny stres. Twoja reakcja jest częściowo skutkiem wcześniejszych doświadczeń.
Proces sterowany celem (proces antycypacyjny)
Proces antycypacyjny działa zupełnie inaczej. Tutaj obecne zachowanie wynika z celu, który chcemy osiągnąć w przyszłości. To właśnie przyszły stan staje się przyczyną dzisiejszego działania.
Przykład 1
Codziennie rano idziesz pobiegać. Nie dlatego, że ktoś Cię do tego zmusza. Robisz to, ponieważ chcesz poprawić zdrowie i kondycję za kilka miesięcy.
Przykład 2
Regularnie odkładasz część swoich dochodów. Nie dlatego, że dzisiaj czegoś Ci brakuje. Robisz to dlatego, że planujesz zakup domu lub chcesz zapewnić sobie bezpieczeństwo finansowe w przyszłości. To właśnie Mazur nazwał odwróceniem przyczynowości.
W procesach reaktywnych pytamy: „Dlaczego to robię?”
W procesach antycypacyjnych pytamy: „Po co to robię?”
To pozornie niewielka różnica. W praktyce zmienia ona sposób funkcjonowania człowieka. Im więcej świadomie uruchamianych procesów sterowanych celem, tym większa staje się nasza autonomia i możliwość wpływania na własne życie.
Człowiek jako proces
Z punktu widzenia cybernetyki człowiek nie jest rzeczą. Jest procesem trwającym od chwili zapłodnienia aż do śmierci. Każda sekunda życia jest kolejnym stanem tego samego procesu.
Proces ten można opisywać na trzech wzajemnie powiązanych poziomach.
Proces biologiczny
Obejmuje funkcjonowanie organizmu. Zmieniają się komórki, narządy, hormony, układ nerwowy i całe ciało. Rodzimy się, dojrzewamy, starzejemy i umieramy. To biologiczny wymiar naszego procesu życia.
Proces psychologiczny
Obejmuje sposób przetwarzania komunikatów i informacji. Zmieniają się nasze przekonania, emocje, pamięć, cele, wartości oraz sposób interpretowania rzeczywistości. Rozwijamy nowe umiejętności, zmieniamy sposób myślenia i uczymy się patrzeć na świat z różnych perspektyw.
To właśnie tutaj rozwija się świadomość, metapoznanie i zdolność świadomego kierowania własnym życiem.
Proces społeczny
Żaden człowiek nie żyje w całkowitej izolacji. Przez całe życie zmieniają się nasze relacje, role społeczne, odpowiedzialność, pozycja zawodowa i miejsce w rodzinie oraz społeczeństwie. To społeczny wymiar naszego procesu życia.
Nie są to trzy oddzielne procesy. To trzy wzajemnie powiązane poziomy jednego procesu jakim jest życie człowieka. Zmiana jednego poziomu bardzo często wpływa na pozostałe.
Przewlekły stres może pogorszyć zdrowie. Choroba może zmienić sposób myślenia. Zmiana przekonań może poprawić lub pogorszyć relacje z innymi ludźmi.
Myślenie procesowe
Większość ludzi patrzy na rzeczywistość przez pryzmat pojedynczych stanów. Widzi sukces albo porażkę. Zdrowie albo chorobę. Odwagę albo lęk. Myślenie procesowe proponuje inne spojrzenie.
Nie pyta: „Jaki on jest?”
Pyta: „W jakim kierunku zmierza jego proces?”
To fundamentalna zmiana sposobu myślenia. Człowiek nie jest zbiorem etykiet. Jest procesem, który nieustannie się rozwija.
Dlatego zamiast mówić: „On jest leniwy.” warto zapytać: „Co sprawia, że jego obecny proces prowadzi właśnie w tym kierunku?”
Zamiast: „Jest agresywny.” lepiej zapytać: „Jakie wydarzenia i modele mentalne doprowadziły do takiego sposobu reagowania?”
Myślenie procesowe nie usprawiedliwia zachowań. Pomaga je lepiej zrozumieć. A zrozumienie procesu jest pierwszym krokiem do jego świadomego kształtowania.
Zasada myślenia procesowego
Stan wskazuje, gdzie jesteś. Proces pokazuje kierunek.
Pojedynczy stan mówi bardzo niewiele. Dopiero obserwacja procesu pozwala zrozumieć, dokąd zmierza człowiek, relacja lub całe życie.
To właśnie dlatego myślenie procesowe stanowi jeden z fundamentów Modelu Świadomego Przetwarzania.
Co dalej?
Poznanie człowieka jako procesu pozwala zrozumieć ogólne zasady funkcjonowania ludzkiego umysłu i zachowania. Jednak najlepiej uczymy się wtedy, gdy abstrakcyjne zasady możemy zobaczyć na konkretnym przykładzie.
Dlatego w następnym module MŚP przyjrzymy się temu, jak rodzą się automatyczne reakcje na przykładzie gniewu, jednej z najbardziej podstawowych emocji społecznych oraz w jaki sposób można stopniowo odzyskiwać nad nimi świadomą kontrolę.
Co zapamiętać z tego artykułu?
✓ Człowiek nie jest rzeczą, tylko jest procesem.
✓ Proces to ciąg kolejnych stanów tego samego układu zachodzących w czasie.
✓ Procesy sterowane przeszłością (reaktywne) są odpowiedzią na to, co już się wydarzyło.
✓ Procesy sterowane celem (antycypacyjne) są ukierunkowane na przyszłość, którą chcemy stworzyć.
✓ Życie człowieka można opisywać jednocześnie na poziomie biologicznym, psychologicznym i społecznym.
✓ Stan wskazuje, gdzie jesteś. Proces pokazuje kierunek.
Zobacz na: Geny, Memy i Tremy – Susan Blackmore
Uczenie się jako cykliczna aktualizacja obrazu rzeczywistości
Jak szkolnictwo USZKODZIŁO twój mózg (ostrzeżenie Richarda Feynmana)
Metoda Feynmana: Rekonstrukcja zamiast Konsumpcji – czytanie to nie uczenie się.
Najnowsze komentarze