Władcy rządzeni przez kobiety: Ekonomiczna analiza wzrostu i upadku praw kobiet w starożytnej Sparcie.
STRESZCZENIE
Przez większą część historii kobiety jako grupa posiadały stosunkowo niewiele formalnych praw. Kobiety starożytnej Sparty stanowiły pod tym względem uderzający wyjątek. Chociaż nie mogły głosować, według przekazów posiadały 40 procent spartańskiej ziemi uprawnej i korzystały z innych praw, równie niezwykłych jak to. Przedstawiamy proste ekonomiczne wyjaśnienie tej spartańskiej anomalii. Momentem przełomowym dla Sparty był podbój sąsiedniej ziemi i zamieszkującego ją ludu, który zasadniczo zmienił krańcową produktywność pracy spartańskich mężczyzn i kobiet. Aby wykorzystać potencjalne korzyści wynikające z realokacji pracy, a konkretnie, aby stworzyć odpowiednie bodźce i zapewnić właściwe kształtowanie kapitału ludzkiego, mężczyźni przyznali kobietom prawa majątkowe oraz inne uprawnienia.
Zgodnie z naszym wyjaśnieniem wzrostu praw kobiet, kiedy kilka stuleci później Sparta utraciła podbite terytorium, prawa kobiet zniknęły. Z analizy wynikają dwa wnioski, które mogą pomóc wyjaśnić, dlaczego przez większość dziejów prawa kobiet występowały tak rzadko. Po pierwsze, w przeciwieństwie do reszty świata, optymalny z punktu widzenia mężczyzn podział pracy wśród Spartan obejmował wykonywanie przez kobiety pracy, której mężczyźni nie mogli łatwo kontrolować. Po drugie, prawa posiadane przez spartańskie kobiety mogły stanowić część niestabilnej równowagi, zawierającej w sobie zalążki własnego zniszczenia.
„W czasach spartańskiej supremacji bardzo wiele spraw znajdowało się w rękach kobiet. Jaka jest różnica między rządami kobiet a władcami rządzonymi przez kobiety?” – Arystoteles o kobietach Sparty¹
1. Wprowadzenie
Przez całą historię mężczyźni zachowywali większość praw dla siebie. Kobiety zazwyczaj podlegały prawnym ograniczeniom dotyczącym zdolności do zawierania umów i posiadania własności, a ich swoboda przemieszczania się oraz dostęp do edukacji były ograniczone. Nawet w demokracjach czasów nowożytnych, takich jak Wielka Brytania czy Stany Zjednoczone, prawa kobiet pozostawały poważnie ograniczone aż do XX wieku. Oczywiście od dawna istniały pojedyncze kobiety sprawujące znaczną władzę i kontrolujące ogromne bogactwo, takie jak Kleopatra czy królowa Elżbieta. Jednak prosty fakt jest taki, że kobiety jako grupa, zamiast posiadać własność, same zazwyczaj były własnością czy to ojców, braci, mężów lub partnerów.
Od tej historycznej normy istnieje niezwykły wyjątek: starożytna Sparta.
Prawo spartańskie nie tylko przyznawało kobietom prawo do posiadania własności, lecz według przekazów na początku IV wieku p.n.e. kobiety posiadały nawet 40 procent ziemi Sparty. Ponadto spartańskie kobiety otrzymywały publiczną edukację, mogły swobodnie poruszać się bez opiekuna, wypowiadały się z taką otwartością, że stały się z tego słynne, Plutarch zebrał nawet księgę ich powiedzeń, a mimo że formalnie nie posiadały praw wyborczych, wywierały tak duży wpływ polityczny, iż starożytni uczeni obwiniali je o upadek Sparty jako wielkiego mocarstwa. Nie był to też po prostu kolejny przykład oświecenia, z którego słynie starożytna Grecja. Według większości kryteriów Sparta była najmniej oświeconym spośród licznych greckich państw-miast.²
Najbardziej demokratycznym państwem-miastem, a zarazem źródłem największych osiągnięć w sztuce, filozofii i innych dziedzinach, były Ateny. Tam jednak kobietom nie wolno było posiadać własności, otrzymywały niewielkie wykształcenie i podlegały surowym ograniczeniom w poruszaniu się w przestrzeni publicznej.³
Co skłoniło spartańskich mężczyzn do przekazania kobietom części swoich praw?
Przełomowym wydarzeniem w historii Sparty i zarazem impulsem do przyznania kobietom praw był podbój sąsiedniego terytorium, Mesenii, pod koniec VIII wieku p.n.e. Dzięki temu podbojowi Sparta zdobyła dwa niezwykle cenne zasoby: najbardziej żyzne ziemie uprawne w regionie oraz podporządkowaną sobie siłę roboczą. Zasadniczo zmieniło to krańcową produktywność pracy Spartan w trzech kluczowych aspektach.
Po pierwsze, stałe zagrożenie buntem zniewolonych Meseńczyków zwiększyło korzyści z czasu poświęcanego przez spartańskich mężczyzn służbie wojskowej, a tym samym podniosło koszt alternatywny angażowania się przez nich w inne zajęcia.
Po drugie, podbój zmienił charakter pracy w rolnictwie. Spartanie przestali wykonywać ciężką pracę fizyczną na roli, a zaczęli zarządzać majątkami uprawianymi przez zniewoloną siłę roboczą. W rezultacie zniknęła naturalna przewaga produktywności mężczyzn wynikająca z ich większej siły fizycznej.⁴
Po trzecie, podbój zapewnił obfity zasób służebnej siły roboczej wykonującej obowiązki domowe, przez co krańcowa produktywność czasu poświęcanego przez spartańskie kobiety pracom domowym uległa zmniejszeniu.
Takie zmiany w opłacalności poszczególnych rodzajów działalności mogły stworzyć bodziec do odpowiednich zmian w podziale pracy. W przypadku Sparty oznaczało to większe zaangażowanie mężczyzn w zadania wojskowe oraz większy udział kobiet w produkcji rolnej.
To jednak, czy takie zmiany rzeczywiście nastąpią, zależy w decydującym stopniu od charakteru obowiązujących instytucji. Typowy grecki system prawny tamtych czasów nie zapewniał odpowiedniej struktury bodźców umożliwiającej funkcjonowanie nowego podziału pracy.
Dlatego spartańscy mężczyźni przepisali konstytucję.
Aby przeanalizować zmiany konstytucyjne (oraz związane z nimi zmiany norm społecznych), które po podboju Mesenii przyznały spartańskim kobietom nowe prawa, wychodzimy z założenia, że konstytucje (oraz inne elementy systemu prawnego) są projektowane racjonalnie tak, aby realizować cele swoich twórców.⁵
W przypadku Sparty twórcami tymi byli spartańscy mężczyźni, którzy wszyscy uczestniczyli w podejmowaniu decyzji politycznych, i to przy wyjątkowo wysokim stopniu równości między sobą.⁶
Jeżeli jednorodna grupa wyborców zgadza się na określoną politykę publiczną, a spartańscy mężczyźni stanowili wyjątkowo jednorodną grupę, najbardziej prawdopodobnym celem jest osiągnięcie wspólnych korzyści, których nie dałoby się uzyskać, gdyby każda jednostka działała wyłącznie we własnym interesie.
Jakie wspólne korzyści zapewniała konstytucja Sparty?
Najbardziej oczywistą było to, że podbój Mesenii zwiększył znaczenie obrony państwa, a obrona jest klasycznym przykładem dobra publicznego. Tworząc system, w którym mężczyźni byli zobowiązani do pełnoetatowej służby wojskowej, stale przebywając w towarzystwie innych mężczyzn Spartanie w znacznym stopniu ograniczyli możliwość jazdy na gapę, czyli korzystania z bezpieczeństwa zapewnianego przez innych bez ponoszenia własnego wkładu.
Aby jednak utrzymać system pełnoetatowej służby wojskowej mężczyzn, konieczne było ograniczenie ich zaangażowania w prace rolnicze. To z kolei stworzyło dla spartańskich mężczyzn bodziec do powierzenia kobietom części odpowiedzialności za zarządzanie gospodarstwami rolnymi.
Jak jednak spartańscy mężczyźni mieli zagwarantować, że spartańskie kobiety poświęcą tej działalności odpowiednią z punktu widzenia mężczyzn ilość czasu i wysiłku?
Jednym z rozwiązań był bezpośredni nadzór sprawowany przez mężczyzn. Byłoby to jednak bardzo kosztowne. Wysiłek wkładany w zarządzanie jest trudny do obserwowania, a pełnoetatowa służba wojskowa powodowała, że mężczyźni często przebywali poza domem. Alternatywnym rozwiązaniem było przyznanie kobietom prawa do czerpania korzyści z dodatkowej produkcji osiąganej dzięki ich własnym staraniom.⁷
W tym przypadku nie można było jednak zapewnić takich uprawnień wyłącznie poprzez prywatne umowy (na przykład pomiędzy mężem a żoną), ponieważ mogły pojawić się sytuacje, w których poszczególnym spartańskim mężczyznom opłacałoby się wycofać z wcześniej złożonych zobowiązań.⁸ Zamiast tego ustanowiono odpowiednie postanowienia konstytucyjne, które leżały w zbiorowym interesie wszystkich spartańskich mężczyzn. Dzięki temu mogli oni wiarygodnie zobowiązać się do poszanowania praw kobiet.
Krótko mówiąc, źródłem praw spartańskich kobiet nie był sam fakt przejęcia przez nie zadania tradycyjnie wykonywanego przez mężczyzn. Decydujące znaczenie miało to, że przejęły one obowiązki rodzące problemy motywacyjne, które można było ograniczyć poprzez formalne przyznanie kobietom określonych praw. Zgodnie z naszym wyjaśnieniem dotyczącym powstania praw kobiet, kiedy kilka stuleci później Sparta utraciła Meseniię, pozycja kobiet powróciła do typowej dla świata greckiego normy, w której takich praw nie posiadały.
Co więcej, nasza analiza sugeruje, że prawa kobiet mogły w dłuższej perspektywie same przyczynić się do utraty Mesenii, a tym samym do ostatecznego zaniku tych praw. Powód był następujący. Prawa, które zapewniały kobietom odpowiednie bodźce do zarządzania spartańskimi majątkami, jednocześnie podnosiły koszt alternatywny posiadania dzieci. Po wprowadzeniu reform przyznających kobietom tak szerokie prawa (VII wiek p.n.e.) liczba ludności Sparty zaczęła systematycznie spadać.
Na początku IV wieku p.n.e. populacja Sparty wynosiła już zaledwie jedną piątą liczby mieszkańców sprzed dwustu lat (Cartledge 1987, s. 37). Armii spartańskiej zaczęło brakować ludzi potrzebnych do utrzymania pozycji najpotężniejszej siły militarnej Grecji, a Sparta utraciła podbitą Meseniię, czyli zasadniczy powód istnienia praw kobiet.
Rozważania na temat kobiet w Sparcie mogą przypominać czytelnikom historię „Rosie the Riveter”, symbolu kobiet pracujących podczas II wojny światowej. Choć istnieją pewne podobieństwa, występuje również zasadnicza różnica. Goldin (1991), Mulligan (1998) oraz Acemoglu, Autor i Lyle (2004) opisują gwałtowny wzrost udziału kobiet w amerykańskim rynku pracy podczas II wojny światowej, kiedy po masowej mobilizacji mężczyzn do wojska kobiety przejęły wiele zawodów wcześniej uznawanych za typowo męskie.⁹ Podobnie spartańskie kobiety przejęły odpowiedzialność za zadania tradycyjnie wykonywane przez mężczyzn, aby ci mogli służyć w zawodowej armii.
Istnieje jednak zasadnicza różnica. Wzrost „uczestnictwa w rynku pracy” spartańskich kobiet był uzależniony od głębokich zmian instytucjonalnych i następował równocześnie z nimi. Nasza historia nie dotyczy więc samego wpływu wojny ani nawet ogólniej, szoku, który zmienia podział pracy. Dotyczy raczej tego, jak taki szok, przenosząc kobiety do wykonywania zadań trudnych do kontrolowania przez mężczyzn, doprowadził do zmian instytucjonalnych, które skutkowały przyznaniem kobietom praw.
Warto zauważyć, że problemy motywacyjne wynikające z ograniczania prawa kobiet do posiadania własności były dostrzegane już od dawna. Przykładowo XIX-wieczny prawnik Joel P. Bishop, omawiając amerykańskie i angielskie przepisy uniemożliwiające kobietom posiadanie majątku, pisał:
„Prawo zwyczajowe dotyczące kobiet zamężnych, o ile jest rzeczywiście stosowane, skłania żony do lenistwa. Dlaczego miałyby się starać, skoro owoce ich pracy nie należą do nich?”¹⁰
Podobne obawy wyrażają również współcześni ekonomiści zajmujący się rozwojem gospodarczym, zwłaszcza w odniesieniu do kobiet w Afryce Subsaharyjskiej. International Food Policy Research Institute (2005) stwierdza:
„Brak pewności co do prawa do użytkowania ziemi zniechęca kobiety do inwestowania czasu i zasobów w trwałe praktyki rolnicze. Dotyczy to szczególnie technologii agroleśnych, ponieważ pomiędzy poniesieniem nakładów a uzyskaniem korzyści upływa długi czas.”
Szczególnie bliska duchowi naszej analizy jest praca Geddesa i Luecka (2002) poświęcona Stanom Zjednoczonym XIX i początku XX wieku. Autorzy ci argumentują, że prawa majątkowe kobiet rozszerzały się najszybciej w tych stanach, w których zwrot z inwestycji w kapitał ludzki kobiet był najwyższy. W takich warunkach mężczyźni mieli ekonomiczną motywację, aby przyznać kobietom prawo do czerpania korzyści z efektów ich własnej pracy.
Uwzględniając ich wyniki oraz naszą analizę Sparty, możemy zaproponować wyjaśnienie, dlaczego przez większość historii prawa kobiet były tak rzadkie. Do stosunkowo niedawna najbardziej wartościowym z punktu widzenia mężczyzn wykorzystaniem czasu kobiet było wykonywanie zadań, które łatwo poddawały się kontroli lub nie stwarzały większych problemów motywacyjnych (przede wszystkim wychowywanie dzieci i inne tradycyjnie kobiece obowiązki).
W związku z tym mężczyźni mieli niewiele do zyskania, przyznając kobietom prawa majątkowe. Natomiast w sytuacji, gdy wzrosła opłacalność wykonywania przez kobiety zadań trudnych do kontrolowania, czy to wskutek podboju Mesenii, czy też w wyniku zmian technologicznych, mężczyźni uzyskali ekonomiczną motywację do rozszerzenia praw kobiet.¹¹
II. Powstanie systemu spartańskiego
W tej części wyjaśniamy, w jaki sposób podbój Mesenii doprowadził do przyznania kobietom praw.¹² Naszą argumentację przedstawiamy w dwóch krokach.
Po pierwsze, omawiamy, w jaki sposób podbój zmienił krańcową produktywność pracy spartańskich mężczyzn i kobiet. Po drugie, analizujemy instytucjonalną odpowiedź Sparty, która pozwoliła Spartanom wykorzystać korzyści wynikające z tych zmian produktywności pracy.
Podbój sąsiedniej ziemi i jej mieszkańców
Kiedy około 800 roku p.n.e. zaczęły powstawać greckie państwa-miasta, Spartę niewiele odróżniało od pozostałych polis starożytnej Grecji. Warto to szczególnie podkreślić, nic w wcześniejszej historii Sparty nie pozwalało przewidzieć, że pod względem instytucji politycznych i społecznych wybierze ona drogę odmienną od innych greckich państw-miast.¹³
To właśnie podbój Mesenii (około 700 roku p.n.e.) stworzył fundament wyjątkowego ustroju Sparty. Mesenia należała do najbardziej urodzajnych regionów całej Grecji. Znajdowała się tam rozległa i żyzna dolina doskonale nadająca się do uprawy zbóż, które stanowiły podstawę greckiego wyżywienia.¹⁴
Przyczyny spartańskiej inwazji pozostają nieznane. Wiadomo jednak, że nastąpiła ona w okresie, gdy w całej Grecji powszechne były obawy o zapewnienie wystarczających zasobów żywności, a wiele państw-miast wysyłało grupy swoich obywateli w celu zakładania kolonii na nowych terenach (Forrest 1969, s. 38).
Pierwsza wojna trwała około 20 lat i zakończyła się zwycięstwem Sparty.¹⁵ Około trzydziestu lat później Meseńczycy wzniecili krwawe powstanie, to jest drugą wojnę meseńską, prawdopodobnie wykorzystując moment, gdy Sparta poniosła klęskę militarną w starciu z Argos.¹⁶ Po ogromnych kosztach Sparta stłumiła bunt i narzuciła Meseńczykom system brutalnych rządów. Od tego czasu podbita ludność znana była jako heloci.¹⁷
Krańcowa produktywność czasu poświęcanego przez spartańskich mężczyzn na działalność wojskową wzrosła.
Choć podbój zapewnił Sparcie najżyźniejsze ziemie na całym Peloponezie oraz liczną podporządkowaną siłę roboczą, druga wojna meseńska uświadomiła Spartanom, że utrzymanie zdobytego terytorium i podbitej ludności pod swoją kontrolą będzie wymagało przeznaczania znacznych zasobów na działalność wojskową.¹⁸
Ksenofont, Ateńczyk często odwiedzający Spartę, pisał o meseńskich helotach:
„Najchętniej pożarliby Spartan żywcem.” (Hell. 3.3.4–11)
Przez kolejne stulecia po spartańskim podboju Meseńczycy wielokrotnie wzniecali powstania, często wybierając moment, gdy Sparta zmagała się z innymi problemami.¹⁹ Groźba udanego buntu helotów nie była jedynie teoretyczna. Chociaż nie posiadali oni broni, liczebnie przewyższali Spartan dziesięciokrotnie.²⁰
W obliczu tego nieustannego zagrożenia Sparta co roku formalnie wypowiadała swoim meseńskim helotom wojnę, niezależnie od rzeczywistej sytuacji panującej w danym momencie. Miało to podkreślać rzeczywisty charakter wzajemnych relacji, a jednocześnie umożliwiać natychmiastową reakcję na wszelkie przejawy buntu lub prowokacji.²¹
Krańcowa produktywność czasu poświęcanego przez spartańskie kobiety na rolnictwo wzrosła względem produktywności mężczyzn.
W większości greckich państw-miast kobiety uczestniczyły w pracach rolniczych jedynie w niewielkim stopniu. Przykładowo jedną z głównych myśli zawartych w „Pracach i dniach” Hezjoda, opisujących życie rolnicze w starożytnej Grecji, było przekonanie, że:
„Rolnictwo jest podstawowym zajęciem i należy do mężczyzn. Kobiety z natury są przeznaczone do pracy wewnątrz domu.” (Fisher 1998, s. 193)²²
W Sparcie wyglądało to jednak inaczej. Spartańskie kobiety i spartańscy mężczyźni byli równie dobrze przystosowani do prowadzenia działalności rolniczej. Podstawowym zadaniem spartańskich obywateli nie było bowiem oranie, sianie ani zbieranie plonów jak miało to miejsce w innych greckich państwach-miastach, lecz nadzorowanie i zarządzanie majątkami uprawianymi przez helotów.
Ksenofont (Hell. 3.3.5) opisuje czynności wykonywane przez Spartan w gospodarstwach rolnych: dobór zwierząt do hodowli, zatwierdzanie sposobu uprawy pól, pozyskiwanie odpowiedniego materiału siewnego i podobne zadania. Prace te wymagały przede wszystkim inteligencji i umiejętności zarządzania, a nie siły fizycznej. Oznaczało to, że wykształcona spartańska kobieta mogła w pełni zastąpić wykształconego spartańskiego mężczyznę.
Krańcowa produktywność czasu poświęcanego przez spartańskie kobiety na prowadzenie gospodarstwa domowego zmalała.
Oprócz pracy na roli heloci wykonywali również obowiązki domowe, co znacząco obniżyło krańcową produktywność czasu poświęcanego przez spartańskie kobiety tradycyjnym pracom w gospodarstwie domowym.
Jak pisze Pomeroy (2002, s. 51):
„Ponieważ przed IV wiekiem gospodarka Sparty, bardziej niż gospodarka jakiegokolwiek innego greckiego państwa, opierała się na pracy ludzi pozbawionych wolności (…), produkcyjny aspekt oikos (gospodarstwa domowego) był minimalny (…). W konsekwencji prowadzenie domu nie było dla kobiet zajęciem szczególnie czasochłonnym.”
Po raz kolejny Sparta wyraźnie różniła się od pozostałych greckich państw-miast, gdzie niemal cała praca kobiet była skoncentrowana na obowiązkach domowych (zob. np. Blundell 1995).
Instytucjonalna odpowiedź Sparty
Zmiany w produktywności pracy stworzyły ekonomiczne uzasadnienie dla innego podziału czasu pracy mężczyzn i kobiet w Sparcie niż w pozostałych państwach starożytnej Grecji. Samo to nie wyjaśnia jednak ani powstania praw kobiet, ani szerszych zmian w spartańskich instytucjach państwowych.²³
Nowe instytucje Sparty były raczej odpowiedzią na problemy motywacyjne wynikające z nowego podziału pracy. Zostały zaprojektowane tak, aby zapewnić zarówno mężczyznom, jak i kobietom możliwość oraz motywację do poświęcania czasu zajęciom przynoszącym znaczące korzyści całej Sparcie, lecz które w innych warunkach byłyby wykonywane w zbyt małym zakresie.
Wyjątkowy ustrój Sparty ukształtował się w wyniku serii reform instytucjonalnych znanych jako „Prawa Likurga” (Laws of Lycurgus) lub „reformy likurgijskie” (Lycurgan reforms). Reformy te doprowadziły do powstania nowej konstytucji zwanej Wielką Retrą (Great Rhetra). Większość z nich została wprowadzona do końca VII wieku p.n.e., około pięćdziesięciu lat po drugiej wojnie meseńskiej i miała jasno określony cel: utrzymanie spartańskiej kontroli nad Meseniią (Murray 1993, s. 157). Jak ujął to Tukidydes:
„Większość instytucji Spartan została ustanowiona z myślą o zapewnieniu bezpieczeństwa przed helotami.” (Hist. 4.80.3)
Mężczyźni: pełnoetatowa służba wojskowa
Najbardziej znaną spośród reform Likurga było utworzenie przez Spartę stałej zawodowej armii, złożonej z całej męskiej społeczności obywateli. Jak pisze Freeman (1999, s. 97):
„Sparta była jedynym państwem-miastem zdolnym utrzymywać stałą zawodową armię. Warunkiem posiadania obywatelstwa było utrzymywanie się z prywatnych działek w Mesenii uprawianych przez helotów. Dzięki temu obywatele mogli przez cały rok poświęcać się szkoleniu wojskowemu, niezbędnemu do utrzymania kontroli nad klasą społeczną, która ich utrzymywała.”²⁴
Proces kształtowania spartańskiego wojownika rozpoczynał się już w chwili narodzin. Nowo narodzeni chłopcy byli oceniani przez publiczną komisję, która decydowała, czy dziecko zostanie pozostawione przy życiu.²⁵ W wieku siedmiu lat każdy spartański chłopiec był odbierany rodzinie i rozpoczynał naukę w agoge, to jest państwowym systemie wychowania i szkolenia. Tam mieszkał, jadł i spał razem z innymi chłopcami aż do ukończenia dwudziestego roku życia.²⁶ Od 20. do 60. roku życia wszyscy spartańscy mężczyźni byli zawodowymi żołnierzami zobowiązanymi do nieustannego szkolenia wojskowego.
Mężczyźni poniżej trzydziestego roku życia musieli mieszkać w koszarach. Ci, którzy ukończyli trzydzieści lat i byli żonaci, a od każdego Spartiaty oczekiwano zawarcia małżeństwa, aby płodził kolejnych żołnierzy mogli wprawdzie mieszkać z rodziną, lecz aż do sześćdziesiątego roku życia nadal spożywali posiłki wspólnie z innymi żołnierzami w wojskowych grupach żywieniowych zwanych syssitiami (syssitia). W rezultacie, zgodnie z założeniami konstytucji, czas mężczyzn był niemal całkowicie przeznaczony na działalność wojskową. Przez cały okres klasyczny Sparta posiadała jedyną w Grecji prawdziwie zawodową armię.²⁷
Prawo kobiet do posiadania ziemi
Wysoka wartość czasu poświęcanego przez mężczyzn służbie wojskowej sprawiała, że z ich punktu widzenia korzystne było powierzenie kobietom zarządzania majątkami uprawianymi przez helotów. Problem polegał jednak na tym, że spartańscy mężczyźni nie byli w stanie dokładnie obserwować, w jaki sposób kobiety zarządzały tymi gospodarstwami.
Zarządzanie z natury rzeczy obejmuje działania, których kontrolowanie jest kosztowne i trudne. Utrudniało to skuteczny nadzór. Właśnie ta trudność w monitorowaniu pracy kobiet stanowiła podstawową przyczynę wyjątkowego zakresu praw przysługujących spartańskim kobietom. Standardowym sposobem stworzenia właściwych bodźców w przypadku działalności trudnej do kontrolowania jest przyznanie osobie wykonującej tę działalność prawa do zachowania korzyści (resztowego dochodu) wynikających z jej pracy.
Większość greckich państw-miast nie przyznawała kobietom pełnej zdolności prawnej. Zamiast tego kobiety przez całe życie pozostawały pod opieką prawną mężczyzny.²⁸ W konsekwencji większość Greczynek nie mogła posiadać ziemi, dziedziczyć majątku ani przekazywać go swoim spadkobiercom.²⁹ Co więcej, ograniczenia dotyczyły nawet majątku ruchomego. Przykładowo w Atenach kobiety nie mogły zgodnie z prawem zawierać umów przekraczających wartość jednego medimna jęczmienia, czyli ilości wystarczającej do wyżywienia rodziny przez około pięć dni.³⁰
Nawet w odniesieniu do najważniejszej formy majątku, jaką posiadały żony w większości greckich państw-miast, czyli posagu, który miał służyć ich utrzymaniu, wszelkie decyzje dotyczące zarządzania podejmował mąż.³¹ Natomiast przepisy regulujące prawo spartańskich kobiet do nabywania i zarządzania majątkiem zapewniały im pozycję ekonomiczną zbliżoną do tej, jaką posiadali mężczyźni. Co istotne, jeżeli spartańska córka nie miała żyjących braci, dziedziczyła cały rodzinny majątek. Jeżeli bracia żyli, uczestniczyła w podziale spadku, choć otrzymywała mniejszą część niż syn.³²
Ponadto posag spartańskiej kobiety zazwyczaj składał się z ziemi co również było wyjątkiem w świecie greckim i przez cały okres małżeństwa pozostawał wyłącznie jej własnością. Cartledge (2001, s. 120) określa spartański posag jako „formę wcześniejszego dziedziczenia”.
Zasady dziedziczenia miały kluczowe znaczenie, ponieważ w pozostałych częściach Grecji, gdzie kobiety nie mogły dziedziczyć ziemi, majątek po śmierci męża i przy braku synów przechodził na osobę niespokrewnioną z kobietą, na przykład na brata zmarłego męża.³³ Gdyby taki system obowiązywał również w Sparcie, znacznie osłabiłby motywację kobiet do starannego zarządzania spartańskimi majątkami.
W rezultacie wyjątkowych spartańskich zasad dziedziczenia kobiety mogły posiadać nawet 40 procent ziemi uprawnej Sparty, zgodnie z szacunkiem Arystotelesa, już pod koniec okresu klasycznego (Cartledge 1987, s. 167).³⁴ Sam fakt, że kobiety posiadały ziemię i to w tak ogromnym zakresie, w starożytnej Sparcie jest zjawiskiem naprawdę niezwykłym. Jak pisze Fisher (1998, s. 196):
„We wszystkich greckich państwach ziemia pozostawała dobrem o największej wartości ekonomicznej oraz największym znaczeniu politycznym, społecznym i symbolicznym.”
Tylko w Sparcie taki status został przyznany kobietom. W jakim celu? Wyjaśnijmy to precyzyjnie. Nie twierdzimy, że mężczyźni przekazali kobietom 40 procent ziemi wyłącznie po to, aby miały one właściwe bodźce do efektywnego zarządzania właśnie tą częścią majątku. Nasza teza jest inna. Skuteczny system bodźców wymagał, aby kobiety posiadały prawo do dziedziczenia oraz przekazywania majątku swoim spadkobiercom. To właśnie te prawa dziedziczenia i rozporządzania majątkiem doprowadziły do sytuacji, w której kobiety stały się właścicielkami około 40 procent ziemi Sparty.
Dlaczego jednak Sparta zdecydowała się zagwarantować kobietom te prawa poprzez przepisy konstytucyjne, zamiast pozostawić tę kwestię prywatnym ustaleniom pomiędzy małżonkami? Powód był prosty. W typowym greckim systemie prawnym takie prywatne porozumienia byłyby ani skutecznie egzekwowalne, ani zgodne z właściwymi bodźcami ekonomicznymi. Jeżeli bowiem mąż jest z mocy prawa właścicielem całego majątku gospodarstwa domowego, może nim dowolnie dysponować oraz w każdej chwili wycofać się z obietnic złożonych żonie. W większości greckich państw nie stanowiło to dla mężczyzn większego problemu. Straty wynikające z niemożności wiarygodnego zobowiązania się były niewielkie, ponieważ praca kobiet w typowym greckim gospodarstwie domowym była łatwa do kontrolowania.
W Sparcie sytuacja wyglądała jednak inaczej. Ponieważ działalność kobiet była w dużej mierze niemożliwa do bezpośredniego obserwowania, spartańscy mężczyźni jako grupa mogli wiele zyskać, zapewniając kobietom trwałe i bezpieczne prawa własności. Oczywiście zagwarantowanie kobietom, podobnie jak mężczyznom bezpiecznych praw własności do majątków opartych na pracy helotów wymagało utrzymania Mesenii pod spartańskim panowaniem.
Dlatego równie ważne było stworzenie takich bodźców, które skłaniały spartańskich mężczyzn do właściwego wykonywania obowiązków wojskowych, jak stworzenie bodźców motywujących kobiety do skutecznego zarządzania majątkami. Aby zrozumieć, na czym polegało ryzyko uchylania się mężczyzn od obowiązków, trzeba pamiętać, że najważniejszą cechą spartańskiego żołnierza nie była wyjątkowa sprawność w posługiwaniu się bronią. Sposób prowadzenia wojny w starożytnej Grecji sprawiał, że zarówno indywidualne umiejętności walki, jak i nawet zbiorowa strategia wojskowa miały stosunkowo niewielki wpływ na wynik bitwy. Decydujące znaczenie miały natomiast dyscyplina i odwaga, gotowość do utrzymania swojego miejsca w szyku hoplitów, czyli falandze.³⁵
Najcięższym przewinieniem, jakie mógł popełnić Spartanin, było okazanie tchórzostwa na polu bitwy. Spartanin, który porzucił tarczę i uciekł z walki, był publicznie pozbawiany obywatelstwa oraz swoich majątków.³⁶ Prawdopodobnie wzmacniało to zbiorową gotowość mężczyzn do obrony państwa. Jednocześnie oznaczało, że gdy dochodziło do aktu tchórzostwa, nie tylko hańbił on całą rodzinę, lecz również prowadził do jej ekonomicznego zubożenia.
W tym świetle łatwiej zrozumieć coś, co z perspektywy współczesnego człowieka może wydawać się niewiarygodną groźbą lub zwykłym barbarzyństwem: według przekazów spartańskie kobiety miały prawo zabić swoich synów, jeśli okazali się tchórzami.³⁷ Choć sama perspektywa matki zabijającej własnego syna jest szokująca, niewątpliwie wzmacniała ona determinację mężczyzn, aby nie okazać tchórzostwa.
Co więcej, rozwiązanie to było zgodne z odpowiednimi bodźcami motywacyjnymi, o czym świadczą udokumentowane przypadki spartańskich kobiet rzeczywiście zabijających swoich tchórzliwych synów. Dlaczego były gotowe się na to zdobyć? Pomeroy (2002, s. 60) podsumowuje to następująco:
„Ponieważ spartańskie kobiety mogły samodzielnie zarządzać swoim majątkiem i żyły blisko swoich krewnych oraz przyjaciół na stosunkowo dobrze chronionym terytorium, wdowieństwo i utrata syna prawdopodobnie nie były dla nich tak przerażającą i ponurą perspektywą, jak miało to miejsce w Atenach. Znacznie bardziej przerażająca była możliwość klęski poniesionej z rąk helotów lub obcego państwa, a w konsekwencji gwałtu, niewoli, a nawet śmierci.”
Wreszcie wyjaśnienia kolejnej osobliwości spartańskiego ustroju, to jest niezwykłego podejścia Spartan do cudzołóstwa, również można doszukiwać się w potrzebie zapewnienia kobietom trwałych praw własności. Podczas gdy w większości greckich państw-miast cudzołóstwo było przestępstwem, a kobietę przyłapaną na romansie można było nawet sprzedać w niewolę, w Sparcie cudzołóstwo nie stanowiło nawet wystarczającej podstawy do rozwodu.³⁸ Gdyby cudzołóstwo było podstawą do konfiskaty majątku kobiety, podobnie jak tchórzostwo prowadziło do konfiskaty majątku mężczyzny, pojawiłby się poważny problem wiarygodności zobowiązań.
Mężczyzna mógłby bowiem fałszywie oskarżyć kobietę o cudzołóstwo tylko po to, aby pozbawić ją należącej do niej ziemi. A gdyby taka możliwość istniała, podważałaby motywację kobiet do starannego zarządzania rodzinnymi majątkami. Dlatego w Sparcie oskarżenia o cudzołóstwo, niezależnie od tego, czy były prawdziwe, czy fałszywe, nie zagrażały prawu kobiety do posiadanego majątku.
Inne bodźce zachęcające kobiety do skutecznego zarządzania majątkami
Ogólnie rzecz biorąc, polityka państwa może wspierać pożądane zachowania na dwa sposoby: zwiększając korzyści płynące z określonej działalności albo zmniejszając koszt alternatywny jej wykonywania.
Opisane wcześniej zasady własności zwiększały korzyści, jakie kobiety czerpały z efektywnego zarządzania majątkami. Jednocześnie wyjątkowe instytucje Sparty obniżały koszt alternatywny poświęcania czasu na tę działalność.
W starożytnej Grecji głównym zajęciem przynoszącym kobietom dochód było tkactwo, stanowiące źródło całej produkcji tkanin. Blundell (1995, s. 141) opisuje powszechne greckie przekonanie, że tkactwo było „najbardziej typowym kobiecym zajęciem”. Nawet kobiety z wyższych warstw społecznych zachęcano do tkania. Reformy spartańskie nakazywały jednak, aby całe tkactwo w Sparcie wykonywali służący.³⁹
Była to racjonalna odpowiedź na nowe warunki ekonomiczne. W pozostałych częściach Grecji tkactwo bezpośrednio zwiększało majątek gospodarstwa domowego.⁴⁰ Natomiast w Sparcie zachęcanie kobiet do zarabiania na tkactwie osłabiałoby ich motywację do zarządzania majątkami ziemskimi, które z punktu widzenia spartańskich mężczyzn przynosiło znacznie większe korzyści ekonomiczne na poziomie krańcowym.
Ponadto ustrój Sparty ograniczał ilość czasu, jaką spartańskie kobiety musiały poświęcać obowiązkom domowym i opiece nad dziećmi.
Po pierwsze, podporządkowana siła robocza zapewniała obfity zasób służby. Po drugie, od siódmego roku życia dzieci obu płci uczęszczały do szkół publicznych, przy czym chłopcy opuszczali dom rodzinny na stałe. Po trzecie, mężczyźni spożywali posiłki we wspólnych wojskowych stołówkach od 7. do 60. roku życia. Po czwarte, zgodnie z obowiązującym zwyczajem właściwy spartański dom miał być stosunkowo skromny i pozbawiony zbytku, czyli dosłownie „spartański”.⁴¹
Kapitał ludzki kobiet
Aby skutecznie zarządzać majątkami uprawianymi przez helotów, kobiety musiały posiadać odpowiedni kapitał ludzki. Konstytucja Sparty nakazywała publiczną edukację wszystkich spartańskich dziewcząt, podobnie jak wszystkich chłopców.⁴² Poziom umiejętności czytania i pisania wśród spartańskich kobiet był prawdopodobnie co najmniej równy, a być może nawet wyższy niż wśród spartańskich mężczyzn.⁴³
Stanowiło to wyraźny kontrast wobec pozostałej części Grecji, gdzie wprawdzie niektóre dziewczęta uczyły się w domu czytać i pisać, jednak wiele z nich zdobywało jedynie wiedzę niezbędną do prowadzenia gospodarstwa domowego.⁴⁴ Reformy Likurga wprowadziły również kilka innych rozwiązań zgodnych z celem zwiększania kapitału ludzkiego kobiet.
Po pierwsze, spartańskie kobiety wychodziły za mąż w późniejszym wieku niż kobiety w innych częściach Grecji i były wiekowo bliższe swoim mężom.⁴⁵ Większa dojrzałość miała przypuszczalnie lepiej przygotowywać je do zarządzania majątkiem rodzinnym, którym przez pierwszych około pięć lat małżeństwa musiały zajmować się w dużej mierze samodzielnie.
(Należy przypomnieć, że mężowie mieszkali w koszarach do trzydziestego roku życia, a zawodową służbę wojskową pełnili aż do sześćdziesiątego roku życia).
Po drugie, spartańskie dziewczęta i kobiety były odżywiane równie dobrze jak mężczyźni. Nigdzie indziej w świecie greckim nie spotykano podobnej praktyki, co ponownie świadczy o dużej trosce o rozwój kobiet oraz o znaczących inwestycjach w ich potencjał.⁴⁶ Spartańskie kobiety korzystały również z pełnej swobody poruszania się, co w starożytnej Grecji stanowiło zupełny wyjątek.
Przykładowo w Atenach kobiety były fizycznie oddzielane od wszystkich mężczyzn poza własnym mężem. Przebywały w wydzielonych częściach domu, mogły odwiedzać jedynie określone miejsca publiczne, a opuszczanie domu było dozwolone wyłącznie w ściśle określonych okolicznościach.⁴⁷ W Sparcie sytuacja wyglądała zupełnie inaczej.
Spartańskie dziewczęta ćwiczyły publicznie razem z chłopcami, często nago, a dorosłe kobiety brały udział w publicznych zawodach sportowych, w tym w biegach i zapasach. Szczególnie istotne było to, że spartańskie kobiety potrafiły jeździć konno. Jak pisze Pomeroy (2002, s. 21):
„Spartańskie kobiety mogły wyjeżdżać powozem lub konno, aby nadzorować swoje majątki, podobnie jak czynili to mężczyźni. Umiejętność prowadzenia zaprzęgów i jazdy konnej dawała spartańskim kobietom stopień samodzielności niespotykany wśród kobiet w świecie greckim.”
Taka niezależność była niezbędna, ponieważ kobiety musiały zarządzać majątkami uprawianymi przez helotów, które były rozproszone na znacznym obszarze wiejskim.⁴⁸
III. Prawa kobiet w pozostałych częściach Grecji
Jak Sparta wypadała na tle pozostałych greckich państw-miast pod względem traktowania kobiet?
Dotychczas porównywaliśmy Spartę przede wszystkim z Atenami. Uważa się, że Ateny były znacznie bliższe typowej greckiej normie. O wyjątkowości Sparty świadczy między innymi to, że pozostali Grecy tak wiele pisali o spartańskich kobietach.⁴⁹ Niestety o statusie kobiet w większości greckich państw-miast zachowało się bardzo niewiele informacji. W rzeczywistości istnieje tylko jedno inne greckie państwo-miasto, dla którego dysponujemy szczegółowymi danymi dotyczącymi praw kobiet, to jest Gortyna na wyspie Kreta.
Podstawowe fakty dotyczące Gortyny są zgodne z naszym wyjaśnieniem dotyczącym praw kobiet w Sparcie.⁵⁰ Choć Gortyna nie podbiła sąsiedniego terytorium, jej system produkcji rolnej opierał się na pracy miejscowych poddanych chłopów, a mężczyźni mieszkali wspólnie, aby szkolić się do służby wojskowej.
Pod tym względem Gortyna znacznie bardziej przypominała Spartę niż pozostałe greckie państwa-miasta na kontynencie, z których żadne nie utrzymywało stałej zawodowej armii. Podobnie jak w Sparcie i w przeciwieństwie do wszystkich pozostałych państw-miast Grecji kontynentalnej, kobiety w Gortynie posiadały ziemię rolną.
Jednocześnie między Gortyną a Spartą istniały istotne różnice. Najważniejsza z nich dotyczyła zagrożenia buntem ludności zależnej. Ryzyko powstania poddanych chłopów w Gortynie było znacznie mniejsze niż zagrożenie buntem helotów w Mesenii. Poddani w Gortynie stanowili miejscową ludność, a nie mieszkańców podbitego sąsiedniego kraju, i o ile wiadomo nigdy nie próbowali wzniecić powstania.⁵¹ Ponadto fakt, że ludność zależna mieszkała na miejscu, oznaczał, iż mężczyźni z Gortyny nie musieli przebywać poza domem przez tak długi czas jak Spartanie.
W rezultacie kobiety w Gortynie prawdopodobnie uczestniczyły w zarządzaniu gospodarstwami rolnymi z pewnością w większym stopniu niż kobiety w większości pozostałych greckich państw-miast, jednak ich rola nie była dla funkcjonowania państwa aż tak istotna jak rola spartańskich kobiet.
Nasza analiza prowadzi więc do przewidywania, że prawa kobiet w Gortynie powinny być szersze niż w większości Grecji, lecz mniej rozbudowane niż w Sparcie. I właśnie taki obraz wyłania się ze źródeł.
Po pierwsze, kobiety w Gortynie zdobywały wykształcenie w domu, a nie w ramach publicznego systemu edukacji.
Po drugie, choć mogły dziedziczyć ziemię, córka obywatela Gortyny, który zmarł nie pozostawiając synów, była zobowiązana albo poślubić najbliższego męskiego krewnego ojca (stryja lub kuzyna), zgodnie z praktyką obowiązującą również w Atenach, albo przekazać temu krewnemu połowę odziedziczonego majątku w zamian za możliwość poślubienia innego członka rodu.⁵²
W Sparcie natomiast, jak pokazano wcześniej, córka obywatela, który nie pozostawił męskich spadkobierców, dziedziczyła cały rodzinny majątek. W konsekwencji kobiety w Gortynie nigdy nie posiadały więcej niż niewielkiej części ziemi należącej do tego państwa-miasta.
Ponadto, w przeciwieństwie do Sparty, kobiety w Gortynie:
— zachęcano do zajmowania się tkactwem,
— nie były zwolnione z tradycyjnych obowiązków domowych,
— oraz zazwyczaj wychodziły za mąż w wieku około 12 lat, podobnie jak w Atenach, a nie około 18. roku życia, jak miało to miejsce w Sparcie.
Wreszcie, choć cudzołóstwo w Gortynie nie było przestępstwem, w przeciwieństwie do Aten, nie traktowano go również tak pobłażliwie jak w Sparcie. Mąż zdradzonej kobiety miał prawo do odszkodowania pieniężnego (Blundell 1995, s. 159).
Na ile pozwala współczesna wiedza, nikt nigdy nie sporządził zbioru powiedzeń kobiet z Gortyny ani nie twierdził, że Gortyna była państwem „władców rządzonych przez kobiety”. Jednak kobiety w Gortynie niewątpliwie posiadały znacznie więcej praw niż kobiety niemal we wszystkich pozostałych częściach starożytnej Grecji. Krótko mówiąc, pod względem zakresu praw przysługujących kobietom Gortyna zajmowała pozycję pośrednią pomiędzy Spartą a Atenami. Jak ujmuje to Pomeroy (1975, s. 39, 42):
„W Gortynie fizyczna separacja kobiet i mężczyzn była mniej wyraźna, działania wojenne nie były tak nieustanne, a w rezultacie władza kobiet była mniejsza niż w Sparcie. (…) Chronologiczne zestawienie kodeksów doryckiej Sparty i Gortyny z kodeksem jońskich Aten pokazuje, że kodeks spartański (…) był najbardziej przychylny kobietom, natomiast ateński (…) był najbardziej restrykcyjny.”
IV. Upadek praw kobiet w starożytnej Sparcie
Zaproponowaliśmy tezę, że prawa przysługujące spartańskim kobietom były rezultatem współwystępowania dwóch czynników:
1.Potencjalnych korzyści wynikających ze zmiany podziału pracy po podboju Mesenii przez Spartę,
2.Konieczności stworzenia nowych instytucji wspierających ten nowy podział pracy.
Jeżeli nasza argumentacja jest trafna, powinniśmy zaobserwować, że po utracie Mesenii prawa kobiet zaczęły zanikać. Gdy w 370 roku p.n.e. Sparta poniosła klęskę z rąk Teb, Mesenia skutecznie wywalczyła niepodległość i już nigdy więcej nie znalazła się pod panowaniem Sparty.
Zgodnie z naszą hipotezą spartańskie kobiety utraciły prawa i obowiązki, które wcześniej uczyniły je sławnymi. Nie zachowały się żadne źródła opisujące formalne zmiany spartańskiej konstytucji. Ponadto instytucje polityczne wszystkich greckich państw-miast zostały w sposób zasadniczy i trwały przekształcone przez podbój Macedonii pod koniec IV wieku p.n.e., około trzydziestu lat po utracie Mesenii przez Spartę.
Dlatego dokładne odtworzenie zmian statusu spartańskich kobiet w kolejnych latach nie jest możliwe. Jednak źródła jednoznacznie wskazują, że już w okresie rzymskim (po 146 roku p.n.e.) spartańskie kobiety były chwalone przede wszystkim za umiarkowanie, miłość do męża, godność i skromność, czyli za tradycyjne cnoty domowe od dawna cenione w pozostałych częściach Grecji (Cartledge 1989).
Podobnie rola kobiet w życiu publicznym Sparty została ograniczona do uczestnictwa w obrzędach religijnych, co również odpowiadało modelowi obowiązującemu w innych greckich państwach-miastach (Cartledge 1989). Sparta ustanowiła nawet specjalnego urzędnika nadzorującego publiczne zachowanie spartańskich kobiet, rozwiązanie całkowicie niewyobrażalne w wcześniejszych czasach, kiedy, według słów Arystotelesa, spartańskie kobiety „rządziły” mężczyznami.
Czy spartańskie kobiety „spowodowały” upadek praw kobiet?
Arystoteles obwiniał spartańskie kobiety za utratę Mesenii, a dokładniej za wpływy, jakie dawała im kontrola nad majątkiem.⁵³
Czy mógł mieć rację?
Bezpośrednią przyczyną utraty Mesenii było to, że liczba ludności Sparty zmniejszyła się do poziomu, przy którym państwo nie było już w stanie wystawić silnej armii.⁵⁴ Przyczyny tego spadku liczby ludności pozostają przedmiotem nierozstrzygniętej debaty. Wiadomo jednak, że wynikały one z samego systemu spartańskiego, ponieważ miejscowa ludność nieposiadająca obywatelstwa najwyraźniej rozmnażała się bez większych problemów (Pomeroy 2002, s. 101).
Nie wydaje się również, aby przyczyną była nadmierna śmiertelność na polu bitwy. Po pierwsze, nie istnieją dowody, że Spartanie prowadzili wojny lub ginęli w bitwach częściej niż obywatele innych greckich państw-miast (zob. Cartledge 1987, s. 167).⁵⁵ Po drugie, jak wspomniano wcześniej, spartańskie prawo dopuszczało pozamałżeńskie związki, o ile ich celem było spłodzenie dzieci.
Pojawia się więc pytanie: Co w samym systemie spartańskim doprowadziło do tak gwałtownego spadku liczby ludności?
Nasuwające się wyjaśnienie ekonomiczne jest stosunkowo proste. Reformy Likurga podniosły koszt alternatywny posiadania dzieci przez kobiety. Reformy te sprawiły, że spartańskie kobiety były bogatsze i lepiej wykształcone niż kobiety w pozostałych częściach Grecji oraz mogły znacznie swobodniej się poruszać. W rezultacie miały bardziej wartościowe zajęcia niż poświęcanie się rodzeniu dzieci.
Jak pisze Lacey (1968, s. 205):
„Bogate kobiety (…) zazwyczaj nie rodzą licznych dzieci, zwłaszcza gdy, jak w Sparcie są niezależne i nie pozostają podporządkowane swoim mężom.”
Podobną myśl, w bardziej poetyckiej formie, wyraził Cyceron:
„Spartańskie dziewczęta bardziej cenią zapasy, Eurotas, słońce, kurz i ćwiczenia wojskowe niż barbarzyńską płodność.” (Tusc. 2.36)
To, że prawa kobiet oraz ich zamożność obniżyły dzietność w Sparcie, nie powinno dziwić współczesnych badaczy. Również we współczesnym świecie kraje, w których kobiety są dobrze wykształcone, dobrze wynagradzane i zamożne, zazwyczaj charakteryzują się niskim poziomem urodzeń (np. Boserup 1990).⁵⁶ Ponadto spartańskie kobiety posiadały swobodę poruszania się, odpowiedni poziom wykształcenia oraz zasoby materialne, które sprzyjały powszechnemu stosowaniu środków zapobiegających ciąży.⁵⁷
Dodatkowo ekonomiczna motywacja do posiadania dzieci była osłabiona przez fakt, że gdy Spartance rodził się syn, jego przyszła praca służyła przede wszystkim wytwarzaniu dobra publicznego, to jest obrony militarnej państwa, a nie dobra prywatnego, czyli produkcji w rodzinnym gospodarstwie, jak miało to miejsce w innych greckich państwach.
Naszą interpretację wspiera również fakt, że Sparta najwyraźniej dostrzegała zbyt niski poziom urodzeń jako niepożądany skutek własnych reform ustrojowych i próbowała przeciwdziałać temu za pomocą systemu zachęt zwiększających dzietność.
Oprócz przyznania kobietom opisanych wcześniej praw Sparta wyniosła macierzyństwo do rangi niespotykanej w pozostałej Grecji. W innych greckich państwach bycie matką było czymś oczywistym i niewymagającym szczególnego wyróżnienia.
W Sparcie natomiast nagrobki pamiątkowe wolno było stawiać tylko w dwóch przypadkach:
— mężczyznom poległym na polu bitwy,
— kobietom, które zmarły podczas porodu (Pomeroy 2002, s. 52).
Źródła starożytne pełne są opowieści podkreślających symboliczne znaczenie spartańskiego macierzyństwa. Jak pisze Pomeroy (2002, s. 51):
„Spartanki były jedynymi greckimi matkami, które w starożytności zasłynęły właśnie jako matki.”⁵⁸
Ponadto około 500 roku p.n.e., czyli około 150 lat po drugiej wojnie meseńskiej, Sparta wprowadziła specjalne przywileje dla ojców posiadających trzech lub więcej synów (Cartledge 1987, s. 169). Dodatkowo publiczny system wychowania zmniejszał koszty wychowania każdego dziecka ponoszone przez rodziców, stanowiąc tym samym formę subsydiowania rodzicielstwa. Ostatecznie jednak wszystkie te zachęty okazały się niewystarczające, aby powstrzymać spadek liczby ludności Sparty.
W konsekwencji Sparta utraciła zarówno ziemię, jak i podporządkowaną siłę roboczą, które były pierwotnym powodem przyznania kobietom szerokich praw. Ponieważ Arystoteles obwiniał spartańskie kobiety za upadek Sparty, uważał również, że polityka przyznawania kobietom tak szerokich praw była błędem.
Nasza analiza prowadzi jednak do odmiennego wniosku. Bez zawodowej armii Sparta nie byłaby w stanie utrzymać kontroli nad Meseniią. Bez przyznania kobietom praw spartańscy mężczyźni nie mogliby poświęcić się niemal wyłącznie służbie wojskowej. Innymi słowy, bez praw kobiet legendarna Sparta nigdy by nie powstała.
Spadek liczby ludności był więc niezamierzonym, choć nieuniknionym skutkiem ubocznym przyznania kobietom praw, które okazały się niezbędne do stworzenia i utrzymania militarnej potęgi Sparty.⁵⁹
V. Zakończenie
Doświadczenia ostatnich stu lat mogą sprawiać wrażenie, że prawa kobiet są nieuchronnym rezultatem „postępu i oświecenia”. Rzeczywiście, współcześnie zakres praw przysługujących kobietom jest często wykorzystywany jako wskaźnik postępu i poziomu rozwoju cywilizacyjnego (zob. np. World Bank i International Monetary Fund 2005). Tymczasem ponad dwa tysiące lat temu kobiety w Sparcie posiadały niezwykle szeroki zakres praw, mimo że sama Sparta z pewnością nie była symbolem oświecenia. Nasze wyjaśnienie tej spartańskiej wyjątkowości opiera się na fakcie, że spośród wszystkich greckich państw-miast tylko Sparta oparła swoją gospodarkę rolną na podbitej ziemi oraz zniewolonej sile roboczej.
Dzięki temu wzrosły korzyści dla spartańskich mężczyzn ze specjalizacji w działalności wojskowej, ponieważ tylko w ten sposób mogli utrzymać podporządkowaną ludność w posłuszeństwie i zapobiegać buntom. Jednocześnie charakter pracy w rolnictwie zmienił się z ciężkiej pracy fizycznej na zarządzanie majątkami, co praktycznie zlikwidowało przewagę produktywności mężczyzn wynikającą z ich większej siły fizycznej.
W tych warunkach z punktu widzenia spartańskich mężczyzn optymalne stało się powierzenie kobietom znacznej części odpowiedzialności za zarządzanie gospodarstwami rolnymi. Aby jednak kobiety mogły skutecznie wykonywać tę rolę, należało stworzyć odpowiedni system bodźców. Oznaczało to konieczność:
— zagwarantowania kobietom trwałych praw własności,
— ograniczenia bodźców skłaniających je do angażowania się w inne zajęcia przynoszące dochód,
— oraz zapewnienia im odpowiedniego kapitału ludzkiego poprzez edukację i wychowanie.
Dlatego spartańscy mężczyźni przepisali konstytucję. Krótko mówiąc, pewien zewnętrzny szok jakim był podbój Mesenii przeniósł pracę kobiet do obszaru działalności trudnego do kontrolowania przez mężczyzn. To właśnie ta zmiana doprowadziła do reform instytucjonalnych skutkujących przyznaniem kobietom szerokich praw. Jednak te same prawa, które wzmacniały motywację kobiet do efektywnego zarządzania majątkami, najwyraźniej osłabiały ich motywację do posiadania dzieci.
Spartanie próbowali odwrócić ten proces, wprowadzając politykę zachęcającą do zakładania liczniejszych rodzin, lecz działania te okazały się nieskuteczne. Po kilku stuleciach spadku liczby ludności Sparta utraciła kontrolę nad podbitą ziemią i zniewoloną siłą roboczą, a wraz z nimi zniknęły również prawa przysługujące spartańskim kobietom.
Większość społeczeństw świata starożytnego, a z pewnością większość państw starożytnej Grecji przyznawała kobietom jako grupie bardzo niewiele praw. Przykładowo Pomeroy (1975, s. 150) pisze o starożytnym Rzymie:
„Słabość i lekkomyślność płci żeńskiej (infirmitas sexus oraz levitas animi) stanowiły podstawowe założenia rzymskiej teorii prawa, zgodnie z którą wszystkie kobiety powinny pozostawać pod opieką mężczyzn.”
Jednocześnie Sparta była popularnym celem podróży dla Rzymian zafascynowanych kulturą grecką, a legendarne spartańskie kobiety były im doskonale znane.⁶⁰ Dlaczego więc, mimo powszechnie znanego przykładu Sparty, Rzymianie nadal opierali swoje prawo na przekonaniu, że kobiety są „słabe” i „lekkomyślne”? Nasza analiza sugeruje prostą odpowiedź: rzymscy mężczyźni mieli niewiele do zyskania, traktując kobiety inaczej.
Dwa tysiące lat później John Stuart Mill argumentował, że przyznanie kobietom praw doprowadzi do „podwojenia zasobu zdolności umysłowych dostępnych dla wyższej służby ludzkości” (Mill 1869, s. 525). Jednym z powodów, dla których jego poglądy oraz postulaty wielu kobiet walczących o formalne prawa ostatecznie zwyciężyły, było to, że rozwój technologiczny zmieniał sposób, w jaki „zdolności umysłowe” kobiet mogły przynosić korzyści mężczyznom.
Dowody przedstawione w niniejszym artykule sugerują, że formalne prawa są przyznawane kobietom jako grupie wtedy, gdy wykorzystują one swoje zdolności umysłowe w działalności, która:
— ma bardzo dużą wartość,
— jest bardzo kosztowna do kontrolowania przez mężczyzn,
— oraz byłaby wykonywana w niewystarczającym zakresie, gdyby kobietom nie zapewniono trwałych i bezpiecznych praw.
Przed epoką nowoczesną takie okoliczności należały jednak do wyjątkowej rzadkości.
Zobacz na: Przegląd dzieła J. D. Unwina Płeć i Kultura [Sex and Culture]
Różnice między płciami w preferencjach dotyczących łączenia się w pary: hipotezy ewolucyjne przetestowane w 37 kulturach – David M. Buss
Prawo Briffaulta: jedna z ważniejszych rzeczy jakie musisz wiedzieć jako mężczyzna
Najnowsze komentarze