Eksperyment Kelloggów: kiedy dziecko zaczęło naśladować szympansa

Eksperyment Kelloggów: kiedy dziecko zaczęło naśladować szympansa

W 1931 roku amerykański psycholog Winthrop Niles Kellogg i jego żona Luella A. Kellogg rozpoczęli jeden z najbardziej niezwykłych eksperymentów w historii psychologii porównawczej. Do swojego domu zabrali młodą szympansicę Guę i przez około dziewięć miesięcy wychowywali ją razem ze swoim synem Donaldem.

Kellogg chciał odpowiedzieć na fundamentalne pytanie: jak dużą część zachowania organizmu kształtuje środowisko, a gdzie zaczynają się granice wyznaczone przez biologię?

Czy szympans wychowywany od wczesnego dzieciństwa w ludzkim domu może nauczyć się zachowywać jak człowiek? Eksperyment przyniósł jednak również odpowiedź na pytanie, którego badacze początkowo nie zamierzali zadawać. Nie tylko Gua zaczęła przejmować ludzkie zachowania. Donald zaczął przejmować zachowania Gua.

Skąd wziął się pomysł?

 

Kellogg interesował się wpływem środowiska na rozwój jeszcze przed rozpoczęciem eksperymentu. W 1931 roku opublikował w Psychological Review artykuł „Humanizing the Ape”.

„Interpretowanie wyników eksperymentów z małpami człekokształtnymi jako dowodu na niższość tych zwierząt w porównaniu z ludźmi jest błędne, ponieważ: (1) trening małp rzadko, jeśli w ogóle, rozpoczynano na tyle wcześnie, aby zapobiec wcześniejszemu przyswojeniu przez nie wielu podstawowych, typowo zwierzęcych sposobów reagowania, oraz (2) w dużej mierze pomijano wpływ reakcji i zachowań, których małpa uczy się poza okresem prowadzenia eksperymentu, zarówno na jej zachowanie podczas badań, jak i poza nimi. Jeżeli zwierzę eksperymentalne może nauczyć się laboratoryjnych sztuczek w ciągu jednej ósmej (lub jeszcze mniejszej części) czasu, w którym nie śpi, „czy nie musi nauczyć się bardzo wiele podczas pozostałych siedmiu ósmych, nawet jeśli nie podejmuje się żadnych szczególnych prób motywowania go głodem lub karą?”

Przytoczono dowody wskazujące, że gdyby ludzkie dzieci zamykano w klatkach tak jak małpy trzymane w niewoli i wypuszczano je jedynie na godzinę lub dwie dziennie w celu przeprowadzania eksperymentów, ich zachowanie prawdopodobnie nie różniłoby się w znaczącym stopniu od zachowania małp człekokształtnych. Autor proponuje skorygować te błędy poprzez zapewnienie małpie takich samych korzyści środowiskowych, z jakich korzysta ludzkie dziecko. Proponuje eksperyment, w którym ludzka rodzina adoptowałaby małpę człekokształtną i wychowywała ją od urodzenia, nie jako zwierzę domowe, lecz pod każdym względem dokładnie tak, jak wychowuje się dziecko. Idealne warunki eksperymentalne można byłoby osiągnąć, gdyby małpa została przyjęta do rodziny, która ma już małe dziecko w zbliżonym wieku. Możliwe byłoby wówczas prowadzenie studiów przypadku obu organizmów wychowywanych w tych samych warunkach. W takich okolicznościach zwierzę z pewnością przyswoiłoby w naturalny sposób wiele ludzkich sposobów reagowania i zachowania, a możliwe nawet, że rozwinęłoby ludzką mowę, przynajmniej w szczątkowej formie.” – Źródło: Psychological Review, 38(2), 160–176; Humanizing the ape.

 Zwrócił w nim uwagę na problem wcześniejszych badań nad małpami człekokształtnymi. Zwierzęta trafiały do eksperymentów dopiero po okresie spędzonym w środowisku zupełnie innym niż środowisko rozwijającego się człowieka. Zdążyły więc wcześniej nabyć charakterystyczne dla swojego gatunku sposoby reagowania. Zdaniem Kellogga utrudniało to oddzielenie wpływu biologii od wpływu wcześniejszego doświadczenia.

Zaproponował więc radykalnie inne podejście: co się stanie, jeśli młodą małpę człekokształtną od bardzo wczesnego wieku będziemy wychowywać tak, jak ludzkie dziecko?

 

Dziecko i szympans pod jednym dachem

 

26 czerwca 1931 roku do rodziny Kelloggów trafiła Gua, młoda samica szympansa. Miała około siedmiu i pół miesiąca. Donald był od niej starszy zaledwie o około dwa i pół miesiąca. Współczesna eksperymentowi recenzja w Nature potwierdza zarówno tę różnicę wieku, jak i około dziewięciomiesięczny okres wspólnego wychowania.  Gua nie miała być zwykłym zwierzęciem domowym. Kelloggowie starali się traktować ją na tyle, na ile było to możliwe, podobnie jak własnego syna.

Gua i Donald żyli razem jako towarzysze i partnerzy zabaw. Jednocześnie Kelloggowie systematycznie porównywali ich rozwój. Badali między innymi zdolności sensoryczne i motoryczne, uczenie się oraz tempo dojrzewania. Wyniki eksperymentu zostały później szczegółowo opisane w liczącej 341 stron książce The Ape and the Child: A Study of Environmental Influence Upon Early Behavior. Założenie eksperymentu można sprowadzić do jednego pytania: Jeżeli maksymalnie ograniczymy różnice środowiskowe między człowiekiem a szympansem, jakie różnice pozostaną?

Wyniki szybko pokazały, że szympansica potrafi przyswoić zaskakująco wiele zachowań przydatnych w ludzkim otoczeniu. Co więcej, w niektórych dziedzinach początkowo przewyższała Donalda. Gua była silniejsza i bardziej rozwinięta ruchowo. Niektórych prostych czynności uczyła się szybciej. Recenzja opublikowana w Nature zwracała uwagę na jej przewagę w sile mięśniowej i koordynacji, wiążąc ją częściowo z szybszym tempem dojrzewania szympansa.  Środowisko rzeczywiście kształtowało więc jej zachowanie. Ale z czasem zaczęła ujawniać się granica tego wpływu.

Granica, której Gua nie przekroczyła

Gua mogła nauczyć się korzystania z przedmiotów należących do ludzkiego świata, reagowania na polecenia czy uczestniczenia w codziennym życiu rodziny. Nie zaczęła jednak posługiwać się ludzką mową. To rozróżnienie jest ważne. Nie chodzi o to, że szympansica nie potrafiła się komunikować, bo komunikowała swoje potrzeby poprzez zachowanie, gesty, mimikę i wokalizacje. Nie rozwinęła jednak ludzkiego języka mówionego. Eksperyment odsłaniał w ten sposób podstawową granicę środowiskowego kształtowania zachowania. Środowisko ma ogromne znaczenie, ale nie jest wszechmocne.

Może rozwijać i modyfikować możliwości organizmu, lecz nie działa na pustej kartce. Organizm posiada określoną budowę, układ nerwowy, tempo dojrzewania i historię ewolucyjną.

To samo ludzkie środowisko, w którym Gua przyswoiła wiele zachowań typowych dla człowieka, nie sprawiło, że rozwinęła zdolność posługiwania się ludzką mową.

Niespodziewany uczestnik eksperymentu

 

Tutaj historia robi się jeszcze ciekawsza. Kellogg chciał przede wszystkim sprawdzić, co ludzkie środowisko zrobi z szympansem. Problem polegał na tym, że Gua sama była elementem środowiska Donalda.

Chłopiec codziennie ją obserwował, bawił się z nią i miał możliwość naśladowania jej zachowań. Gua dojrzewała ruchowo szybciej, więc w niektórych aktywnościach to ona mogła stanowić dla Donalda wzorzec. Donald zaczął przejmować pewne zachowania swojej towarzyszki, w tym sposoby poruszania się i charakterystyczne wokalizacje. Najbardziej znanym przykładem stał się dźwięk związany z jedzeniem, określany w późniejszych opisach jako „food bark”.

Pierwotna logika eksperymentu zaczęła więc działać również w przeciwnym kierunku: Gua uczyła się od ludzi. Donald uczył się od Gua.

 

A co z mową Donalda?

 

Ten element historii eksperymentu obrósł z czasem legendą. W popularnych opisach można spotkać twierdzenie, że Kelloggowie zakończyli eksperyment, ponieważ Donald „zaczynał stawać się szympansem” albo że obecność Gua spowodowała opóźnienie jego rozwoju językowego.

Taki wniosek wykracza jednak poza to, co eksperyment rzeczywiście pozwala ustalić. Donald faktycznie dysponował w tym okresie ograniczonym zasobem słów, a jednocześnie przejmował niektóre wokalizacje Gua. Nie dowodzi to jednak, że szympansica spowodowała opóźnienie jego mowy. Badano jedno dziecko. Nie było odpowiedniej grupy kontrolnej. Nie wiemy zatem, jak przebiegałby rozwój językowy Donalda, gdyby nigdy nie wychowywał się razem z Gua.

Najbardziej uzasadniony wniosek jest znacznie ostrożniejszy: Donald przejmował niektóre zachowania i wokalizacje Gua w okresie, w którym jego własny rozwój językowy pozostawał ograniczony. To samo w sobie jest niezwykle interesującym rezultatem. Nie trzeba przypisywać eksperymentowi związku przyczynowego, którego jego konstrukcja nie pozwala wykazać.

 

Koniec eksperymentu

 

Eksperyment zakończył się 28 marca 1932 roku, po około dziewięciu miesiącach wspólnego wychowywania Donalda i Gua. Szympansica wróciła następnie do ośrodka dla naczelnych.

W 1933 roku Kelloggowie opublikowali wyniki w książce The Ape and the Child: A Study of Environmental Influence Upon Early Behavior. Praca liczyła 341 stron i zawierała szczegółowe obserwacje oraz porównania rozwoju obojga uczestników.

Książka została zauważona przez środowisko naukowe. Czasopismo JAMA określiła ją jako wartościowy wkład w psychologię porównawczą i antropologię, natomiast czasopismo Nature podkreślało wyjątkowość eksperymentu polegającego na wychowywaniu młodego szympansa w ludzkim środowisku razem z dzieckiem w zbliżonym wieku.

 

Natura × Wychowanie

 

Eksperyment Kelloggów łatwo przedstawić jako próbę rozstrzygnięcia klasycznego sporu: natura czy wychowanie? Ale jego najciekawszy rezultat prowadzi raczej do zakwestionowania samego tego przeciwstawienia. Być może zamiast mówić „natura czy wychowanie”, trafniej byłoby mówić:

NATURA × WYCHOWANIE

Nie jest to bowiem wybór między jednym a drugim. To, kim i jacy się stajemy, jest rezultatem wzajemnego oddziaływania biologicznych możliwości organizmu i środowiska, w którym te możliwości się rozwijają.

Środowisko wpływa na to, czego organizm się uczy, jakie zachowania ćwiczy i jakie wzorce ma możliwość obserwować. Jednocześnie właściwości biologiczne organizmu wpływają na to, co, w jakim stopniu i w jaki sposób może zostać przez środowisko ukształtowane.

Dlatego można myśleć o rozwoju nie jako o sumie: NATURA + WYCHOWANIE

lecz raczej jako o ich iloczynie: NATURA × WYCHOWANIE → ROZWÓJ

Ta metafora dobrze pokazuje, że ten sam wpływ środowiska może przynieść różne rezultaty w zależności od biologii organizmu, a te same biologiczne predyspozycje mogą rozwinąć się inaczej w różnych środowiskach.

Donald i Gua są tego znakomitą ilustracją. Dorastali przez pewien czas w bardzo podobnym otoczeniu, obserwowali się i wzajemnie naśladowali, ale nie rozwijali się identycznie.

Gua mogła nauczyć się zachowywać pod wieloma względami jak ludzkie dziecko, ale nie mogła stać się człowiekiem. Donald mógł przejmować zachowania Gua, ale nie mógł stać się szympansem.

Środowisko nie działa więc niezależnie od biologii, a biologia nie rozwija się w próżni. Natura wyznacza możliwości i ograniczenia. Wychowanie oraz środowisko wpływają na to, które z tych możliwości, w jaki sposób i w jakim stopniu zostaną rozwinięte. Rozwój jest rezultatem ich interakcji.

 

Najbardziej niezwykły wynik

Paradoks eksperymentu Kelloggów polega na jego dwukierunkowości. Gua nie była wyłącznie biernym obiektem poddawanym działaniu ludzkiego środowiska. Dla Donalda sama stała się częścią jego środowiska społecznego. Dziecko nie uczy się przecież wyłącznie wtedy, gdy dorosły świadomie czegoś je naucza. Obserwuje zachowania innych, naśladuje je i utrwala wzorce, z którymi regularnie się styka.

Donald nie potrzebował instrukcji, aby zacząć przejmować niektóre zachowania Gua. Wystarczyło, że z nią żył. W tym sensie eksperyment można dziś odczytywać również jako niezwykle sugestywną ilustrację znaczenia społecznego otoczenia dla rozwoju zachowania, nawet jeśli nie taki był jego pierwotny cel.

Był to eksperyment, którego dzisiaj niemal na pewno by nie zaakceptowano. Historia Donalda i Gua ma również wymiar etyczny. Eksperyment przeprowadzono w epoce, w której standardy dotyczące badań z udziałem dzieci i zwierząt znacząco różniły się od współczesnych. Dzisiaj projekt polegający na poddaniu niemowlęcia i młodego szympansa tak intensywnemu, wielomiesięcznemu eksperymentowi porównawczemu niemal na pewno spotkałby się z bardzo poważnymi zastrzeżeniami komisji etycznej.

Dotyczyłoby to zarówno Donalda, jak i Gua. Szympansica została oddzielona od matki we wczesnym okresie życia, następnie przez miesiące funkcjonowała w ludzkiej rodzinie, po czym ponownie przeniesiono ją do środowiska naczelnych. Już współczesna eksperymentowi recenzja Nature odnotowywała, że Gua została zabrana matce w wieku około siedmiu i pół miesiąca.  To przypomina, że znaczenie historycznych eksperymentów można oceniać niezależnie od tego, czy ich metody uznalibyśmy dzisiaj za dopuszczalne.

Czego naprawdę nauczył nas eksperyment Kelloggów?

Eksperyment nie dowiódł, że wychowanie jest ważniejsze od biologii. Nie dowiódł również czegoś przeciwnego. Pokazał natomiast, jak trudno rozdzielić oba czynniki. To samo środowisko oddziałuje inaczej na organizmy posiadające odmienne biologiczne możliwości. Jednocześnie środowisko społeczne nie składa się wyłącznie z rodziców, świadomego wychowania czy formalnego nauczania.

Tworzą je również istoty, z którymi przebywamy, zachowania, które obserwujemy, dźwięki, których słuchamy, i wzorce, które każdego dnia widzimy wokół siebie. Gua zmieniała się pod wpływem ludzi. Donald zmieniał się pod wpływem Gua. I właśnie dlatego historia Kelloggów pozostaje tak fascynująca.

Możemy kształtować środowisko innych, ale jednocześnie sami jesteśmy kształtowani przez środowisko, w którym żyjemy, często przez wpływy, których nawet świadomie nie zauważamy. Nie oznacza to jednak, że jesteśmy Pustą Kartką [Czystą Tablicą]. Środowisko ma ogromną moc, ale działa poprzez możliwości i ograniczenia organizmu, na który oddziałuje.

Zobacz na: Eksperyment Racjonalna Świnia
Nerwica eksperymentalna – Eksperyment Shenger-Krestovnikova
Eksperyment Beara Gryllsa, który uwypukla kobiecą naturę
5 eksperymentów psychologicznych, które pomagają zrozumieć współczesny świat

Bibliografia:
— Kellogg, W. N. (1931). Humanizing the Ape. Psychological Review, 38(2), 160–176. DOI: 10.1037/h0074904.
— Kellogg, W. N., & Kellogg, L. A. (1933). The Ape and the Child: A Study of Environmental Influence Upon Early Behavior. New York–London: Whittlesey House, McGraw-Hill Book Company. xiv + 341 s.
— R., E. S. (1934). The Ape and the Child: a Study of Environmental Influence upon Early Behavior. Nature, 133, 891–892. DOI: 10.1038/133891b0.
— The Ape and the Child: A Study of Environmental Influence Upon Early Behavior. (1933). JAMA, 101(15), 1181. DOI: 10.1001/jama.1933.02740400067045.
— Kellogg, W. N., & Kellogg, L. A. (1932). Comparative Tests on a Human and a Chimpanzee Infant of Approximately the Same Age — film dokumentujący porównawcze testy Donalda i Gua; materiał figuruje w historycznych katalogach filmów edukacyjnych jako część serii Ape and Child.