MŚP-07: Jak sprawdzać informacje? Prawda, dowody i kryteria oceny

MŚP-07: Jak sprawdzać informacje? Prawda, dowody i kryteria oceny

MŚP-00: Czym jest Model Świadomego Przetwarzania?

Człowiek może być głęboko przekonany, że ma rację i jednocześnie całkowicie się mylić. Może też odrzucać prawdziwe komunikaty i informacje tylko dlatego, że są nieprzyjemne, sprzeczne z jego światopoglądem albo pochodzą od osoby, której nie lubi. Nie jest to wyłącznie problem braku wiedzy. Często problem tkwi w sposobie, w jaki tę wiedzę oceniamy.

Kiedy otrzymujemy komunikaty lub informację, nie zawsze sprawdzamy, czy odpowiada ona rzeczywistości. Niekiedy zamiast tego pytamy, czy zgadza się z naszymi przekonaniami, czy jest moralnie dopuszczalna, korzystna, zgodna z prawem albo akceptowana przez otoczenie. Każde z tych pytań dotyczy czegoś innego. Tymczasem w codziennym myśleniu często traktujemy je tak, jakby były jednym i tym samym.

Podstawowym warunkiem świadomego przetwarzania informacji jest umiejętność odróżnienia tego, co prawdziwe, od tego, co jedynie uznajemy za słuszne, pożądane lub korzystne.

 

Prawda nie zależy od tego, czy się z nią zgadzamy

 

Wyobraź sobie, że ktoś przekazuje ci informację, która podważa twoje dotychczasowe przekonania. Możesz poczuć irytację, niechęć, a nawet gniew. Być może od razu zaczniesz szukać argumentów przeciwko temu, co usłyszałeś. Ale czy twoja reakcja mówi cokolwiek o prawdziwości tej informacji? Nie. Informacja może być prawdziwa, choć nam się nie podoba. Może być fałszywa, choć bardzo chcielibyśmy, żeby była prawdziwa. Może również pozostawać niepewna, nawet jeżeli przedstawiono ją z całkowitym przekonaniem.

W klasycznym, korespondencyjnym rozumieniu prawdy twierdzenie jest prawdziwe wtedy, gdy odpowiada rzeczywistości. Jeżeli twierdzę, że za oknem pada deszcz, prawdziwość mojego twierdzenia zależy od tego, czy rzeczywiście pada. Nie zależy od mojego nastroju, opinii większości ani od tego, czy deszcz jest dla mnie korzystny. To prosty przykład, ale w sprawach społecznych, politycznych i osobistych często tracimy z oczu tę zasadę.

Zamiast pytać, czy coś jest prawdziwe, zaczynamy pytać, czy jest zgodne z naszym obrazem świata. Zgodność komunikatu lub informacji z przekonaniami nie jest dowodem jej prawdziwości. Niezgodność z przekonaniami nie jest dowodem jej fałszywości.

Prawda nie zawsze oznacza pewność

W codziennym życiu rzadko dysponujemy pełną wiedzą. Czasem mamy mocne dowody, czasem jedynie poszlaki, a czasem kilka możliwych wyjaśnień tego samego zdarzenia. Warto odróżnić trzy sytuacje.

Twierdzenia o konkretnych faktach. Jeżeli ktoś mówi, że temperatura wynosi 20°C, możemy sprawdzić to za pomocą odpowiedniego pomiaru. Nawet tutaj znaczenie ma dokładność urządzenia i warunki pomiaru.

Twierdzenia dotyczące prawdopodobieństwa. Jeżeli słyszymy, że określone zachowanie zwiększa ryzyko choroby o 20%, powinniśmy zapytać, czy chodzi o wzrost względny, czy bezwzględny, na jakich danych oparto wniosek i jak duże było ryzyko początkowe. Wzrost ryzyka z 1% do 1,2% oznacza coś innego niż wzrost z 20% do 24%, choć w obu przypadkach wzrost względny wynosi 20%.

Twierdzenia wykorzystujące nieostre pojęcia. Kiedy ktoś mówi o „toksycznej relacji”, „zdrowej diecie” albo „manipulacji”, najpierw trzeba ustalić, co dokładnie rozumie przez te określenia. Bez tego dwie osoby mogą prowadzić spór, używając tych samych słów w różnych znaczeniach.

Zdarza się również, że kilka wyjaśnień równie dobrze pasuje do dostępnych obserwacji. Wtedy uczciwą odpowiedzią jest przyznanie, że nie mamy jeszcze wystarczających podstaw do rozstrzygnięcia.

Możemy mieć rację, choć dysponujemy słabym uzasadnieniem. Możemy też dojść do błędnego wniosku na podstawie dowodów, które w danym momencie wydawały się przekonujące. Dlatego zamiast dzielić wszystkie komunikaty lub informacje wyłącznie na prawdziwe i fałszywe, warto rozpoznawać również stopień własnej pewności: od dobrze potwierdzonych ustaleń, przez prawdopodobne hipotezy, aż po zwykłe przypuszczenia.

 

Ocena informacji a weryfikacja informacji

 

Józef Kossecki, rozwijając socjocybernetyczną teorię systemów sterowania społecznego, zwracał uwagę na różnice między kryteriami, według których ludzie i instytucje uznają informacje za prawdziwe, fałszywe lub godne przyjęcia. To rozróżnienie jest szczególnie użyteczne w Modelu Świadomego Przetwarzania.

Ocena informacji polega na odniesieniu jej do określonego kryterium. Może nim być zgodność z przekonaniami, normami moralnymi, przepisami prawa, interesami ekonomicznymi albo oczekiwaniami otoczenia.

Weryfikacja informacji polega na ustaleniu, czego dokładnie dotyczy twierdzenie, skąd pochodzi i jakie dowody przemawiają za jego prawdziwością.

Obie operacje są potrzebne, ale służą różnym celom. Przykładowo informacja o tym, że przedsiębiorstwo zwolniło stu pracowników, może być:

— prawdziwa lub fałszywa, zależnie od tego, czy zwolnienia rzeczywiście nastąpiły;
— moralnie oceniana jako słuszna albo niesłuszna;
— prawnie oceniana jako zgodna albo niezgodna z przepisami;
— ekonomicznie oceniana jako korzystna albo niekorzystna.

Możemy więc zgadzać się co do faktów, a jednocześnie różnić się w ich ocenie. Problem pojawia się wtedy, gdy jedno kryterium zaczyna zastępować drugie.

„To jest niemoralne, więc nie może być prawdą”.
„To powiedział ekspert, więc musi być prawdziwe”.
„To jest legalne, więc jest słuszne”.
„To się opłaca, więc jest dobre”.

W każdym z tych przypadków dochodzi do pomieszania odrębnych kwestii.

 

Sześć kryteriów oceny informacji według Józefa Kosseckiego

 

W tabeli zatytułowanej „Podstawowe socjocybernetyczne zasady oceny informacji w różnych systemach sterowania społecznego” w książce Metacybernetyka Kossecki wyróżnia sześć systemów, w których dominują odmienne kryteria uznawania informacji.

Podział ten pochodzi z socjocybernetycznej teorii systemów sterowania społecznego. W MŚP wykorzystujemy go jako narzędzie analityczne pomagające rozpoznawać kryteria, według których ludzie oceniają informacje. Samo rozróżnienie między prawdziwością, wartościami, interesami i autorytetem ma szersze podstawy w filozofii, psychologii i teorii podejmowania decyzji.

System	Kryterium uznawania informacji	Podstawowe pytanie
Poznawczy	Zgodność z obiektywną rzeczywistością	Czy to odpowiada rzeczywistości?
Ideologiczny	Zgodność z obowiązującą ideologią	Czy to zgadza się z naszą ideologią?
Etyczny	Zgodność z uznawanymi normami moralnymi	Czy to jest zgodne z naszymi zasadami?
Prawny	Prawomocność informacji	Czy jest to zgodne z prawem?
Ekonomiczny	Efektywność zastosowania informacji	Czy to przynosi korzyści?
Witalny	Zgodność z nakazem władzy	Czy władza to uznaje lub nakazuje?

Jest to uproszczone przedstawienie typologii Kosseckiego. Oryginalna tabela obejmuje również metody oceny informacji, zasady ich selekcji oraz wynikający z nich społeczny obraz świata.

W przypadku motywacji poznawczych podstawowym kryterium jest zgodność informacji z rzeczywistością. W przypadku pozostałych motywacji rozstrzygające znaczenie mogą mieć ideologia, normy moralne, prawo, efektywność ekonomiczna lub stanowisko władzy.

Kossecki przyporządkowywał te systemy określonym cywilizacjom i tradycjom społecznym.  Dla MŚP najważniejsza nie jest klasyfikacja cywilizacji, lecz sam mechanizm oceny. Człowiek może stosować różne kryteria w zależności od sytuacji, a nie zawsze zdaje sobie sprawę, które z nich właśnie wykorzystuje. Ta sama osoba może oceniać informacje naukowe poznawczo, polityczne ideologicznie, rodzinne moralnie, zawodowe ekonomicznie, a wypowiedzi przełożonego przez pryzmat jego władzy. Nie oznacza to, że każde z tych kryteriów jest niewłaściwe.

Kryterium ekonomiczne jest potrzebne przy ocenie opłacalności przedsięwzięcia. Prawne przy ustalaniu obowiązków i uprawnień. Etyczne przy rozważaniu dobra i zła. Błąd zaczyna się wtedy, gdy za pomocą tych kryteriów próbujemy rozstrzygać o prawdziwości twierdzeń dotyczących rzeczywistości.

 

Kryterium witalne: bezpieczeństwo, status i władza

 

W MŚP-06 filtr witalny opisaliśmy jako świat zdrowia, życia, bezpieczeństwa, statusu, siły i kontroli. W MŚP kryterium witalne oznacza ocenę informacji przez pryzmat przetrwania, bezpieczeństwa, zagrożenia, siły, statusu oraz zdolności do utrzymania kontroli nad własną sytuacją. U Kosseckiego motywacje witalne są kategorią dotyczącą sterowania społecznego, w której rozstrzygające znaczenie przypisuje się nakazowi aktualnej władzy. Oba ujęcia mogą się ze sobą wiązać, ale nie są tożsame.

Wyobraź sobie pracownika, który publicznie zgadza się z przełożonym, choć prywatnie uważa jego stanowisko za błędne. Nie musi wierzyć w prawdziwość wypowiedzi szefa. Może po prostu obawiać się utraty pracy, pozycji lub możliwości awansu. W takim przypadku jego zachowaniem nie kieruje przede wszystkim chęć poznania prawdy, lecz ochrona własnej sytuacji.

To ważne rozróżnienie: człowiek może nie tylko błędnie oceniać informacje, ale również świadomie lub nieświadomie podporządkowywać sposób ich przedstawiania własnemu bezpieczeństwu i interesom.

 

Granice między kryteriami nie zawsze są ostre

 

Ta sama informacja może być oceniana jednocześnie pod kątem korzyści ekonomicznych, bezpieczeństwa, statusu i norm moralnych. Wyobraź sobie, że otrzymujesz propozycję podwyżki wynagrodzenia. Z perspektywy ekonomicznej interesuje cię wzrost dochodów. Z perspektywy witalnej większe bezpieczeństwo finansowe, niezależność i pozycja w firmie. Z perspektywy etycznej możesz zastanawiać się, czy nowe wynagrodzenie jest sprawiedliwe. Z perspektywy ideologicznej czy sposób wynagradzania odpowiada twoim przekonaniom o gospodarce.

Nie musisz wybierać tylko jednego kryterium. O zastosowanym filtrze decyduje nie sam temat informacji, lecz funkcja, jaką dane kryterium pełni w jej ocenie.

Kryterium witalne nie jest kategorią przeznaczoną na wszystko, czego nie da się zaklasyfikować gdzie indziej. Rozpoznajemy je wtedy, gdy istotną rolę odgrywa ochrona życia, bezpieczeństwa, pozycji, siły lub kontroli nad własną sytuacją. W praktyce nie zawsze można wskazać jeden dominujący filtr. Ważniejsze od przypisania wypowiedzi do konkretnej kategorii jest rozpoznanie, jakie potrzeby, wartości lub interesy wpływają na jej ocenę.

 

Jedno wydarzenie, sześć kryteriów

 

Firma wprowadza automatyzację produkcji. Koszty spadają o 30%, ale część pracowników traci zatrudnienie. Osoba kierująca się kryterium poznawczym zapyta, czy dane potwierdzają rzeczywisty spadek kosztów i liczbę zwolnień. Ktoś kierujący się kryterium ekonomicznym będzie zainteresowany opłacalnością inwestycji. Osoba oceniająca sytuację moralnie zapyta o konsekwencje dla zwolnionych pracowników. Prawnik sprawdzi, czy zwolnienia przeprowadzono zgodnie z przepisami. Zwolennik określonej ideologii gospodarczej może potraktować wydarzenie jako potwierdzenie własnych przekonań. Pracownik zależny od przełożonych może przede wszystkim zastanawiać się, jakie stanowisko wolno mu publicznie wyrazić bez narażania swojej pozycji.

Każda z tych osób może mówić o tym samym wydarzeniu, ale w rzeczywistości odpowiadać na inne pytanie. Dlatego zanim rozpoczniemy spór, warto ustalić, czy spieramy się o fakty, o wartości, o interesy, czy o to, jakie działania należy podjąć.

 

Trzy pytania, od których zaczyna się weryfikacja

 

W wykładzie „Podejście do sprawdzania informacji u przedstawicieli różnych cywilizacji” Kossecki przedstawia trzy podstawowe pytania, które mają towarzyszyć sprawdzaniu informacji.

Czego dotyczy informacja?

Zanim ocenimy twierdzenie, musimy ustalić, co dokładnie zostało powiedziane. Jakie pojęcia zostały użyte? Co oznaczają? Jakiego zdarzenia, zjawiska lub obiektu dotyczy wypowiedź? Rozważmy stwierdzenie:

„Ta dieta jest zdrowa”. Co to właściwie znaczy? Czy chodzi o obniżenie ryzyka określonych chorób? Poprawę wyników badań? Utrzymanie prawidłowej masy ciała? Dostarczenie wszystkich niezbędnych składników odżywczych? A może o subiektywne samopoczucie?

Bez określenia znaczenia słowa „zdrowa” trudno stwierdzić, co należałoby sprawdzić. Podobnie jest z określeniami „toksyczny człowiek”, „manipulacja”, „dyskryminacja”, „bezpieczny produkt” czy „skuteczna terapia”.

Słowa mogą wywoływać silne skojarzenia, ale same skojarzenia nie zastępują definicji. Jeżeli nie wiadomo, co dokładnie oznacza twierdzenie, nie wiadomo również, jakie dowody mogłyby je potwierdzić lub obalić.

 

Skąd to wiemy?

Drugie pytanie dotyczy źródła informacji. Czy wiadomość pochodzi od bezpośredniego świadka, z dokumentu, pomiaru, badania naukowego, relacji prasowej czy anonimowego wpisu?

Czy źródło rzeczywiście miało dostęp do opisywanych faktów? Czy przekazuje własne ustalenia, czy powtarza cudze twierdzenia?

Wyobraź sobie, że pięć portali publikuje informację o rzekomym odkryciu naukowym. Na pierwszy rzut oka wygląda to na pięć niezależnych potwierdzeń. Po sprawdzeniu okazuje się jednak, że wszystkie powołują się na jeden artykuł, który z kolei opiera się na niezweryfikowanym wpisie w mediach społecznościowych. Pięć publikacji nie oznacza w tym przypadku pięciu niezależnych źródeł.

Kossecki podkreślał potrzebę konfrontowania informacji pochodzących z różnych systemów informacyjnych. To istotna zasada, ale niezależność źródeł nie wystarcza sama w sobie. Trzeba jeszcze ocenić ich wiarygodność i jakość materiału dowodowego.

Kiedy warto zaufać ekspertowi?

Nie jesteśmy w stanie osobiście sprawdzić wszystkich informacji, z których korzystamy. Nie możemy powtarzać każdego eksperymentu naukowego, analizować wszystkich dokumentów ani samodzielnie zdobywać specjalistycznej wiedzy w każdej dziedzinie. Dlatego korzystanie z kompetencji innych ludzi jest niezbędne. Problemem nie jest samo zaufanie do ekspertów, lecz zaufanie pozbawione uzasadnienia.

Warto zadać pięć pytań:

1. Kompetencje: Czy autor rzeczywiście zna się na dziedzinie, której dotyczy jego wypowiedź?
2. Metody: Na jakich danych i metodach opiera swoje wnioski?
3. Potwierdzenie: Czy inne, niezależne źródła potwierdzają te ustalenia?
4. Stan wiedzy: Czy stanowisko odpowiada szerszej wiedzy specjalistycznej, a jeżeli od niej odbiega, jakie przedstawiono uzasadnienie?
5. Interesy: Czy istnieją powiązania finansowe, zawodowe lub osobiste, które mogą wpływać na sposób przedstawiania informacji?

Nie oznacza to, że ekspert posiadający konflikt interesów musi się mylić ani że stanowisko większości specjalistów zawsze jest prawdziwe. Chodzi o ocenę wiarygodności, a nie o automatyczne przyjmowanie lub odrzucanie twierdzeń. Warto również odróżniać autorytet kompetencyjny od autorytetu wynikającego z pozycji lub władzy.

Człowiek może mieć wysokie stanowisko, dużą popularność albo silną pozycję społeczną, a mimo to nie posiadać odpowiednich kompetencji w danej dziedzinie. Z drugiej strony rzeczywista wiedza specjalistyczna może stanowić dobry powód do zaufania, szczególnie wtedy, gdy nie mamy możliwości samodzielnej oceny wszystkich dowodów.

Nie musisz wiedzieć wszystkiego. Powinieneś jednak rozumieć, dlaczego ufasz określonemu źródłu.

 

Jakie są dowody?

Trzecie pytanie jest rozstrzygające. Co potwierdza twierdzenie? Czy dysponujemy dokumentami, pomiarami, obserwacjami, wynikami badań lub innymi danymi, które można sprawdzić? Czy dowody rzeczywiście dotyczą postawionej tezy? Czy istnieją informacje, które jej przeczą?

Warto też zapytać, jaki wynik skłoniłby nas do zmiany zdania. Jeżeli nie potrafimy wskazać żadnej możliwej obserwacji, która mogłaby podważyć nasze przekonanie, powinniśmy zastanowić się, czy rzeczywiście je sprawdzamy.

Nie każde twierdzenie można zweryfikować w taki sam sposób. Innych dowodów wymaga informacja o temperaturze powietrza, innych zarzut popełnienia przestępstwa, a jeszcze innych hipoteza dotycząca przyczyn zachowania człowieka.

Zasada pozostaje jednak wspólna: Siła przekonania nie powinna być większa niż siła uzasadniających je dowodów.

 

Nie każdy dowód ma taką samą wartość

 

Samo przedstawienie danych nie oznacza jeszcze, że wyciągnięty z nich wniosek jest prawidłowy. Można dysponować prawdziwymi obserwacjami, ale błędnie interpretować ich znaczenie. Oto kilka częstych pułapek:

Pułapka	Przykład	Na czym polega problem?
Korelacja zamiast przyczynowości	Osoby wykonujące określoną czynność częściej chorują	Współwystępowanie nie dowodzi, że czynność powoduje chorobę
Niereprezentatywna próba	Ankieta przeprowadzona wśród obserwujących jednego influencera	Wyników nie można automatycznie odnosić do całej populacji
Mała liczba obserwacji	„Znam trzy osoby, którym to pomogło”	Kilka przypadków nie pozwala wiarygodnie ocenić typowego efektu
Wybiórcza prezentacja danych	Pokazano wyłącznie badania potwierdzające określoną tezę	Pominięte wyniki mogą zmieniać obraz sytuacji
Nadmiernie pewny wniosek	„Badanie udowodniło, że metoda działa u każdego”	Wniosek wykracza poza zakres przedstawionych dowodów

W nauce pojedyncze badanie rzadko rozstrzyga złożony problem. Znaczenie mają jakość zastosowanych metod, liczba i dobór obserwacji, powtarzalność wyników oraz zgodność ustaleń z całokształtem dostępnych dowodów. Nawet wyniki wielu badań mogą z czasem wymagać korekty, jeżeli pojawią się lepsze metody lub nowe dane.

Dlatego warto odróżniać pytanie „Czy istnieją jakieś dowody?” od pytania „Czy te dowody rzeczywiście uzasadniają przedstawiony wniosek?”. Pierwsze pozwala ustalić, czy twierdzenie ma jakąkolwiek podstawę. Drugie pomaga ocenić, jak mocna jest ta podstawa.

 

Cztery pytania, których nie należy ze sobą mylić

 

W codziennym myśleniu warto oddzielić cztery kwestie: prawdziwość, uzasadnienie, ocenę i decyzję.

Prawdziwość: jak jest naprawdę?

Pytamy, czy twierdzenie odpowiada rzeczywistości. Nie zawsze znamy odpowiedź. Czasem mamy wystarczające dane, czasem tylko przypuszczenia, a czasem praktycznie niczego nie wiemy. Brak pewności nie oznacza jednak, że prawda nie istnieje. Oznacza jedynie, że nasza wiedza jest ograniczona.

Uzasadnienie: dlaczego tak uważamy?

Pytamy, jakie dowody przemawiają za przyjęciem twierdzenia. Możemy mieć rację przez przypadek, opierając się na błędnym rozumowaniu. Możemy też dysponować dobrymi dowodami na twierdzenie, które później okaże się fałszywe. Dlatego należy odróżniać prawdziwość twierdzenia od jakości naszego uzasadnienia.

Ocena: jakie to ma znaczenie?

Dopiero tutaj pytamy, czy opisywany stan rzeczy jest dobry, zły, słuszny, niesłuszny, legalny, nielegalny, korzystny lub szkodliwy. Ocena zależy od przyjętych norm, celów i kryteriów. Nie oznacza to, że wszystkie oceny są równie uzasadnione. Oznacza jedynie, że nie należy mylić oceny wartościującej z ustaleniem faktów.

Decyzja: co należy zrobić?

Na końcu pojawia się problem działania. Co możemy zrobić, uwzględniając dostępne informacje, niepewność, własne cele, obowiązki i możliwe konsekwencje? Decyzja nie zawsze może czekać na pełną wiedzę. Często trzeba działać w warunkach niepewności. Świadome przetwarzanie nie polega więc na niekończącym się analizowaniu. Polega na rozpoznaniu, co wiemy, czego nie wiemy, jak duże znaczenie ma ewentualny błąd i jakie działanie jest w tych warunkach uzasadnione.

Prawdziwość dotyczy rzeczywistości, uzasadnienie dowodów, ocena wartości i kryteriów, a decyzja działania.

Te cztery pytania pomagają uporządkować rozumowanie, ale nie opisują sztywnej kolejności działania ludzkiego umysłu. W praktyce wcześniejsze decyzje mogą wpływać na to, jakie informacje później zauważamy i jakie uzasadnienia jesteśmy skłonni zaakceptować.

Wyobraź sobie, że kupiłeś drogi samochód. Po zakupie zaczynasz zwracać uwagę przede wszystkim na pozytywne opinie o wybranym modelu. Negatywne recenzje uznajesz za przesadzone, a informacje o usterkach traktujesz jako pojedyncze przypadki. Dlaczego? Ponieważ przyjęcie krytycznych informacji mogłoby oznaczać konieczność uznania, że podjąłeś kosztowną i być może nierozsądną decyzję. Wcześniejsza decyzja wpływa więc na późniejszą ocenę dowodów.

Podobne mechanizmy opisuje psychologia, między innymi w badaniach nad dysonansem poznawczym i racjonalizacją decyzji. Możliwe są tutaj dwa różne sposoby postępowania.

Korekcja: obserwujemy skutki działania, porównujemy je z wcześniejszymi przewidywaniami i w razie potrzeby zmieniamy przekonania.

Racjonalizacja: wybieramy lub interpretujemy informacje tak, aby uzasadnić wcześniejszą decyzję i zachować przekonanie o jej słuszności.

W obu przypadkach wracamy do wcześniejszych ocen. Różnica polega na tym, czy wykorzystujemy nowe informacje do poprawiania obrazu rzeczywistości, czy przede wszystkim do jego obrony. Świadome przetwarzanie wymaga nie tylko sprawdzania informacji przed podjęciem decyzji, lecz również uczciwej oceny jej skutków.

 

Jak podejmować decyzje, gdy nie mamy pewności?

 

Nie zawsze możemy zdobyć wystarczająco mocne dowody. Informacje bywają niepełne, sprzeczne lub kosztowne do uzyskania. Czasem na rozstrzygnięcie trzeba czekać miesiącami, a decyzję należy podjąć dzisiaj.

Dotyczy to zdrowia, finansów, pracy i relacji. Możemy nie wiedzieć, czy nowa oferta zatrudnienia okaże się lepsza od obecnej. Nie mieć pewności, czy określona inwestycja przyniesie zysk. Nie znać przyczyny niepokojących objawów ani prawdziwych intencji drugiego człowieka.

Brak pewności nie oznacza jednak, że nie możemy podjąć rozsądnej decyzji. Warto odróżnić dwa rodzaje niepewności.

Niepewność poznawcza oznacza, że nie wiemy wystarczająco dużo, aby z dużą pewnością ocenić prawdziwość określonego twierdzenia.

Niepewność decyzyjna oznacza, że nie wiemy, które działanie przyniesie najlepszy rezultat.

Możemy dobrze znać fakty, a mimo to nie wiedzieć, co zrobić. Możemy też mieć niewiele informacji, ale dysponować wystarczającymi podstawami do wyboru jednego z dostępnych działań.

Wyobraź sobie, że prognoza pogody przewiduje możliwość deszczu. Nie wiesz, czy rzeczywiście będzie padać, ale możesz zabrać parasol. Koszt zabrania parasola jest niewielki, a ewentualna korzyść całkiem konkretna. Nie potrzebujesz pewności co do pogody. Wystarczy rozsądna ocena możliwych konsekwencji. Dobra decyzja nie wymaga absolutnej pewności. Wymaga uwzględnienia dostępnej wiedzy, ryzyka i możliwych skutków działania.

 

Pięć pytań przy podejmowaniu decyzji w warunkach niepewności

 

Kiedy dowody są słabe lub sprzeczne, warto odpowiedzieć na pięć prostych pytań.

1. Co wiem, a czego nie wiem?

Oddziel potwierdzone fakty od przypuszczeń. Zastanów się, które informacje są wiarygodne, które pozostają sporne i jakich danych brakuje. Nie musisz rozstrzygać wszystkich wątpliwości. Ważne, żeby nie traktować przypuszczeń jak ustalonych faktów.

2. Co się stanie, jeśli się pomylę?

Nie każda pomyłka ma takie same konsekwencje. Błędny wybór restauracji może oznaczać rozczarowujący wieczór. Błędna decyzja dotycząca poważnej inwestycji może prowadzić do wieloletnich problemów finansowych. Znaczenie ma nie tylko prawdopodobieństwo pomyłki, lecz również skala możliwych strat. Warto zapytać, czy najgorszy realistyczny rezultat jest czymś, z czym jesteś w stanie sobie poradzić.

3. Czy mogę zdobyć lepsze informacje?

Dodatkowa wiedza bywa cenna, ale jej zdobywanie również kosztuje czas, pieniądze i wysiłek. Przed zakupem drogiego samochodu niezależny przegląd techniczny może uchronić cię przed poważną stratą. Przed zakupem taniego przedmiotu codziennego użytku wielogodzinne analizowanie recenzji może być zwyczajną stratą czasu. Najważniejsze pytanie brzmi: czy nowe informacje mogą rzeczywiście zmienić moją decyzję? Jeżeli nie, dalsze sprawdzanie może nie mieć większego sensu.

4. Czy mogę wybrać działanie odwracalne?

Gdy nie masz pewności, warto rozważyć rozwiązanie, które pozwala ograniczyć straty i zachować możliwość zmiany kierunku. Zamiast angażować wszystkie oszczędności w niepewne przedsięwzięcie, możesz najpierw sprawdzić jego opłacalność na mniejszą skalę, o ile samo przedsięwzięcie jest odpowiednie i nie narusza twoich podstawowych potrzeb finansowych. Zamiast podejmować nieodwracalną decyzję na podstawie przypuszczeń dotyczących czyichś intencji, możesz rozpocząć od rozmowy i obserwacji zachowania. Nie każde działanie da się odwrócić. Właśnie dlatego odwracalność powinna być jednym z kryteriów wyboru.

5. Kiedy sprawdzę rezultat?

Przed podjęciem decyzji warto ustalić, po czym poznasz, że obrany kierunek działa. Co powinno się wydarzyć? Jakie sygnały będą świadczyć o błędzie? Kiedy ponownie ocenisz sytuację? Dzięki temu nie musisz za każdym razem od początku rozstrzygać, czy wcześniejsza decyzja była słuszna. Możesz porównywać rzeczywiste wyniki z wcześniejszymi przewidywaniami, a z czasem dzięki zdobytemu doświadczeniu coraz lepiej oceniać, które sygnały rzeczywiście mają znaczenie.

 

Kiedy sprawdzać dalej, a kiedy działać?

Dalsze zbieranie informacji ma sens wtedy, gdy może poprawić decyzję na tyle, by uzasadnić związane z tym koszty. Nie zawsze jednak warto czekać. Jeżeli decyzja jest pilna, a zwłoka może prowadzić do poważnych szkód, dalsze poszukiwanie pewności bywa mniej rozsądne niż działanie przy niepełnej wiedzy.

Z drugiej strony, gdy decyzja jest kosztowna, trudna do odwrócenia i nie wymaga pośpiechu, warto poświęcić więcej czasu na weryfikację. Nie istnieje jedna właściwa ilość informacji potrzebna do każdej decyzji. Sprawdzaj tyle, ile uzasadniają znaczenie decyzji, możliwe konsekwencje błędu i koszt dalszego sprawdzania.

 

Trzy przykłady działania bez pełnej wiedzy

 

Zdrowie. Odczuwasz niepokojące objawy, ale nie znasz ich przyczyny. W internecie znajdujesz sprzeczne informacje. Nie musisz samodzielnie rozstrzygać diagnozy, żeby podjąć rozsądne działanie. Możesz skorzystać z pomocy medycznej, a przy objawach alarmowych szukać jej pilnie. Niepewność co do przyczyny nie oznacza, że należy ignorować potencjalne zagrożenie.

Finanse. Rozważasz inwestycję, ale nie potrafisz wiarygodnie przewidzieć jej rentowności. Zamiast przyjmować najbardziej optymistyczną prognozę, oceniasz możliwe straty, własną sytuację finansową i to, czy możesz pozwolić sobie na ryzyko. Jeżeli potencjalna strata jest nieakceptowalna, rezygnacja również może być rozsądną decyzją.

Relacje. Podejrzewasz, że ktoś cię okłamuje, ale nie masz wystarczających dowodów. Nie musisz od razu oskarżać tej osoby ani udawać, że problem nie istnieje. Możesz zadać konkretne pytania, obserwować spójność zachowania i ustalić własne granice. Podejmujesz działania, nie przedstawiając przypuszczenia jako udowodnionego faktu.

W każdym z tych przypadków działanie nie wymaga całkowitego usunięcia niepewności. Wymaga natomiast świadomości, co wiemy, jakie ryzyko podejmujemy i jakie możliwości pozostawiamy sobie na przyszłość.

Dobra decyzja nie zawsze daje dobry wynik. To rozróżnienie jest szczególnie ważne. Możesz podjąć rozsądną decyzję na podstawie wiarygodnych informacji, uwzględnić ryzyko i mimo wszystko ponieść stratę. Możesz również zignorować ostrzeżenia, podjąć nieuzasadnione ryzyko i przypadkiem osiągnąć znakomity rezultat.

W pierwszym przypadku niekorzystny wynik nie dowodzi automatycznie, że decyzja była błędna. W drugim sukces nie oznacza, że rozumowanie było poprawne. Jakość decyzji należy oceniać przede wszystkim na podstawie informacji dostępnych w chwili jej podejmowania, rozważonych możliwości i uwzględnionego ryzyka. Późniejszy rezultat pozostaje ważną informacją zwrotną. Może ujawnić błędy w naszych przewidywaniach, ale sam w sobie nie rozstrzyga, czy wcześniejsza decyzja była rozsądna.

Rozsądna decyzja to nie taka, która zawsze kończy się sukcesem, lecz taka, która była dobrze uzasadniona w chwili jej podejmowania.

Musisz włożyć głowę do tego wiadra właśnie teraz!

 

Jak wygląda to w codziennym życiu?

 

Przykład pierwszy: „Szef chce mnie zwolnić”. Wysłałeś wiadomość do przełożonego. Minęło kilka godzin, a on nie odpowiedział. Pojawia się myśl: „Pewnie jest ze mnie niezadowolony. Może planuje mnie zwolnić”. Zaczynasz odczuwać niepokój. Przypominasz sobie wcześniejszą krytyczną uwagę. Każde kolejne zachowanie przełożonego wydaje się potwierdzać twoje podejrzenia.

Co rzeczywiście wiesz? Wiesz, że nie otrzymałeś odpowiedzi. Nie wiesz natomiast, dlaczego przełożony milczy ani jakie ma wobec ciebie plany. Interpretacja została potraktowana jak fakt. Możesz jednak przeprowadzić prostą weryfikację.

Czego dotyczy twierdzenie? Przypuszczenia, że przełożony zamierza zakończyć twoje zatrudnienie.
Skąd to wiesz? Wnioskujesz o tym z braku odpowiedzi i wcześniejszej uwagi.
Jakie masz dowody? Na razie nie masz dowodów potwierdzających zamiar zwolnienia. Masz jedynie obserwacje, które dopuszczają wiele wyjaśnień. Być może przełożony jest zajęty, przebywa na spotkaniu albo po prostu nie uznał wiadomości za pilną. Nie oznacza to, że twoje obawy są na pewno bezpodstawne. Oznacza jedynie, że nie powinieneś przedstawiać ich jako ustalonego faktu. Możesz poczekać, zapytać o sytuację lub sprawdzić, czy pojawiają się bardziej konkretne sygnały. Niepokój jest rzeczywistym doświadczeniem. Nie jest jednak dowodem prawdziwości interpretacji, która go wywołała.

Przykład drugi: „Ekspert powiedział, więc to prawda”.

Oglądasz nagranie, w którym znany ekspert przekonuje, że określony produkt poprawia zdrowie. Wypowiada się pewnie, posługuje się fachowym słownictwem i przedstawia imponującą listę osiągnięć. Wszystko brzmi wiarygodnie. Ale co właściwie zostało udowodnione? Czy ekspert powołuje się na badania? Czy dotyczą one ludzi, czy jedynie eksperymentów laboratoryjnych? Czy wykazano rzeczywistą poprawę zdrowia, czy zmianę pojedynczego wskaźnika? Jak duży był efekt?

Kompetencje autora mają znaczenie przy ocenie wiarygodności źródła. Nie zastępują jednak dowodów. Nie trzeba samodzielnie powtarzać każdego eksperymentu, aby korzystać z wiedzy specjalistów. Warto natomiast odróżniać uzasadnione zaufanie do kompetencji od bezwarunkowego przyjmowania twierdzeń. Autorytet może pomóc nam ustalić, gdzie szukać wiarygodnych informacji. Nie powinien zwalniać nas z pytania, na czym opiera się przedstawiony wniosek.

Przykład trzeci: „To jest niemoralne, więc nie może być prawdą”.

Ktoś przedstawia dane dotyczące niekorzystnego zjawiska społecznego. Rozmówca reaguje oburzeniem: „Nie wolno tak mówić. To jest krzywdzące”. Być może ma rację, że sposób przedstawienia informacji jest nieodpowiedni. Być może dane zostały wyrwane z kontekstu. Być może wniosek jest nieuprawnionym uogólnieniem. Ale żadna z tych możliwości nie zostaje rozstrzygnięta samym oburzeniem. Najpierw trzeba ustalić, co dokładnie wynika z danych, a czego z nich wywnioskować nie można.

Dopiero potem można ocenić moralne konsekwencje ich przedstawiania i wykorzystywania. Prawdziwe dane mogą zostać użyte w sposób nieuczciwy. Fałszywe twierdzenia mogą służyć celom, które ktoś uważa za szlachetne. Ani moralna atrakcyjność celu, ani moralna odraza wobec wniosku nie rozstrzygają o prawdziwości twierdzenia.

Przykład czwarty: „To się opłaca, więc to dobry pomysł”

Znajomy proponuje ci inwestycję. Pokazuje wyliczenia, według których możesz zarobić 20% w ciągu roku. Pierwsze pytanie brzmi: czy przedstawione dane są prawdziwe? Drugie: na jakich założeniach oparto prognozę? Trzecie: czy potencjalny zysk uzasadnia ryzyko? Czwarte: czy inwestycja odpowiada twoim celom i sytuacji finansowej? Nawet jeżeli prognoza jest rzetelna, przedsięwzięcie nie musi być odpowiednie dla ciebie. Z kolei inwestycja, która zakończyła się zyskiem, niekoniecznie była rozsądną decyzją w chwili jej podejmowania. Mogłeś po prostu mieć szczęście.

Dobry wynik nie zawsze dowodzi poprawności rozumowania, tak samo jak niekorzystny wynik nie zawsze dowodzi błędnej decyzji.

 

Myślenie jako system korekcji błędów

 

W poprzednim materiale „Myślenie jest systemem korekcji błędów” przyjęliśmy zasadę, że człowiek posługuje się modelami rzeczywistości, które powinien aktualizować w świetle nowych informacji. Nie obserwujemy świata w sposób całkowicie wolny od interpretacji. Tworzymy jego obrazy, wyciągamy wnioski, przewidujemy zdarzenia i podejmujemy działania. Te obrazy mogą być mniej lub bardziej trafne.

Problem nie polega na tym, że czasem się mylimy. Błędy są nieuniknioną częścią poznawania rzeczywistości. Problem pojawia się wtedy, gdy zaczynamy bronić własnego obrazu świata przed informacjami, które mogłyby go skorygować.

Wyobraź sobie człowieka przekonanego, że współpracownik celowo go lekceważy. Każde opóźnienie odpowiedzi interpretuje jako przejaw niechęci. Każdą uprzejmość jako nieszczerość. Każdy neutralny gest jako ukrytą wrogość. Powstaje mechanizm samo potwierdzania. Człowiek nie sprawdza już swojej interpretacji. Wykorzystuje kolejne zdarzenia do jej podtrzymywania.

Świadoma korekcja wymaga czegoś odwrotnego. Trzeba zapytać:

— „Co mogłoby świadczyć o tym, że się mylę?”
— „Jakie inne wyjaśnienia są możliwe?”
— „Czy moje przewidywania rzeczywiście się sprawdzają?”
— „Czy zmieniłbym zdanie, gdyby pojawiły się mocniejsze dowody?”

Korekcja błędów nie oznacza automatycznego porzucania przekonań pod wpływem każdej sprzecznej informacji. Nowe dane również mogą być błędne. Należy więc porównywać jakość uzasadnień, a nie po prostu zastępować starsze przekonania nowszymi.

 

Kiedy zmiana zdania staje się zagrożeniem

 

Dlaczego jednak tak trudno przyznać się do błędu, szczególnie w sprawach, które są dla nas ważne? Ponieważ przekonania nie zawsze służą wyłącznie poznawaniu rzeczywistości. Mogą być również częścią naszej tożsamości, podstawą relacji społecznych, źródłem poczucia bezpieczeństwa albo uzasadnieniem wcześniejszych decyzji. Przyznanie się do błędu może oznaczać utratę twarzy. Zmiana poglądów może grozić konfliktem z rodziną lub odrzuceniem przez grupę. Uznanie niewygodnych faktów może wymagać zmiany sposobu życia, pracy albo dotychczasowego postępowania.

W psychologii opisuje się pokrewne zjawiska jako motywowane rozumowanie, tendencję do potwierdzania własnych przekonań czy rozumowanie chroniące tożsamość. Nie oznacza to, że ludzie zawsze bronią swoich poglądów z powodów emocjonalnych lub społecznych. Czasem po prostu mają lepsze argumenty. Warto jednak rozpoznawać sytuacje, w których stawką przestaje być samo ustalenie prawdy. Im więcej człowiek może stracić wskutek zmiany przekonania, tym trudniejsze może być jego bezstronne sprawdzenie.

Dlatego do pytań o dowody warto dodać jeszcze jedno: „Co stracę, jeżeli okaże się, że się mylę?” Może chodzić o reputację, status, przynależność do grupy, poczucie kontroli albo konieczność przyznania, że wcześniejsze decyzje były błędne. Samo rozpoznanie tych kosztów nie usuwa automatycznie ich wpływu. Pozwala jednak zauważyć, że obok potrzeby poznania rzeczywistości działają również inne motywacje.

Bronić, Wyjaśniać, Usprawiedliwiać, Racjonalizować. Kiepskie narzędzia dla ciot

Jak ograniczać wpływ własnych przekonań?

Samo uświadomienie sobie błędu nie zawsze wystarcza, aby przestać go popełniać. Dlatego warto stosować kilka prostych metod.

1. Odrocz ocenę, gdy emocje są silne.

Jeżeli informacja wywołuje gniew, strach, upokorzenie lub silną potrzebę natychmiastowej odpowiedzi, nie musisz od razu rozstrzygać, czy jest prawdziwa. Możesz wrócić do niej później, gdy łatwiej będzie oddzielić własną reakcję od analizy dowodów. Nie chodzi o tłumienie emocji. Chodzi o to, żeby nie pozwolić im samodzielnie rozstrzygać o faktach.

2. Zastosuj symetryczny test dowodów.

Zadaj sobie pytanie: „Czy uznałbym te same dowody za przekonujące, gdyby prowadziły do przeciwnego wniosku?”

Jeżeli anonimową relację traktujesz jako wiarygodny dowód winy osoby, której nie lubisz, sprawdź, czy zastosowałbyś ten sam standard wobec osoby, którą szanujesz. Jeżeli wymagasz mocnych dowodów od przeciwników własnego stanowiska, powinieneś stosować podobne wymagania wobec jego zwolenników. Nie chodzi o przyznawanie wszystkim racji. Chodzi o stosowanie porównywalnych standardów oceny.

3. Sprawdź argumenty spoza własnego środowiska.

Kiedy temat dotyczy polityki, światopoglądu, tożsamości lub konfliktów społecznych, łatwo ograniczyć się do źródeł, które potwierdzają nasze przekonania. Warto wtedy poznać najmocniejsze argumenty strony przeciwnej. Nie oznacza to, że przeciwne stanowisko jest równie dobrze uzasadnione. Nadal trzeba oceniać kompetencje, źródła i dowody. Celem jest sprawdzenie własnego rozumowania, a nie automatyczne szukanie kompromisu. Żadna z tych metod nie gwarantuje bezstronności. Mogą jednak pomóc dostrzec sytuacje, w których zaczynamy bronić przekonania zamiast je sprawdzać.

 

Błąd poznawczy czy świadome wprowadzanie w błąd?

 

Nie każde fałszywe twierdzenie wynika z tego samego mechanizmu. Człowiek może rozpowszechniać nieprawdziwe komunikaty lub doniesienia, ponieważ rzeczywiście w nią wierzy. Może źle zrozumieć dane, zaufać niewiarygodnemu źródłu albo wyciągnąć błędny wniosek. Może również wiedzieć, że przedstawia sprawę nieuczciwie, ale robić to ze względu na własne korzyści.

Istnieją też sytuacje pośrednie: wybiórcze przedstawianie faktów, przemilczanie niewygodnych informacji lub unikanie sprawdzania czegoś, czego nie chce się wiedzieć. Z zewnątrz te zachowania mogą wyglądać podobnie. Dlatego należy odróżniać prawdziwość wypowiedzi od intencji osoby, która ją przedstawia. Fałszywa informacja nie dowodzi automatycznie kłamstwa. Kłamstwo wymaga czegoś więcej niż samego błędu, to jest świadomego wprowadzania odbiorcy w błąd.

Z kolei nawet człowiek, który celowo manipuluje, może posługiwać się prawdziwymi danymi, przedstawiając je w sposób prowadzący do mylących wniosków. W praktyce najpierw warto sprawdzić twierdzenie, a dopiero potem, jeżeli istnieją ku temu podstawy, oceniać intencje jego autora. Jeżeli rzeczywistość nie zgadza się z naszym modelem, powinniśmy sprawdzić model. Nie próbować dopasowywać rzeczywistości do własnych oczekiwań.

 

Praktyczny protokół świadomej weryfikacji

 

Nie każda wiadomość wymaga szczegółowej analizy. Większość codziennych informacji oceniamy szybko, korzystając z doświadczenia i sprawdzonych źródeł. Im większe znaczenie informacji dla naszych decyzji, tym bardziej warto jednak świadomie przeprowadzić jej weryfikację. Proponuję następującą procedurę.

Krok 1. Zatrzymaj automatyczną reakcję.

Zauważ, czy informacja wywołuje silne emocje, natychmiastową zgodę albo odruchowe odrzucenie. Nie musisz tłumić reakcji. Wystarczy, że nie potraktujesz jej jako dowodu. Jeżeli nie musisz działać natychmiast, możesz odłożyć ocenę. Zastanów się również, czy przyjęcie lub odrzucenie komunikatu albo informacji nie wiąże się dla ciebie z utratą statusu, bezpieczeństwa, przynależności albo poczucia kontroli.

Krok 2. Określ twierdzenie.

Co dokładnie zostało powiedziane? Jakie pojęcia wymagają zdefiniowania? Co można sprawdzić?

Krok 3. Ustal źródło.

Skąd pochodzi komunikat lub informacja? Czy źródło ma dostęp do faktów? Czy dysponuje odpowiednimi kompetencjami? Czy inne źródła są rzeczywiście niezależne?

Krok 4. Sprawdź dowody.

Co potwierdza twierdzenie? Co mu przeczy? Jak mocne są dostępne dowody? Czego nadal nie wiemy? Czy przedstawione dane rzeczywiście uzasadniają wniosek? Czy istnieją inne wyjaśnienia zgodne z obserwacjami?

Krok 5. Rozpoznaj kryterium oceny.

Czy próbujesz ustalić prawdę, czy oceniasz informację przez pryzmat ideologii, moralności, prawa, korzyści, bezpieczeństwa, statusu lub stanowiska władzy? Możesz stosować kilka kryteriów jednocześnie. Ważne, żeby wiedzieć, na jakie pytanie odpowiada każde z nich.

Krok 6. Oddziel fakty od ocen.

Co zostało ustalone? Co pozostaje przypuszczeniem? Co jest twoją oceną moralną, prawną lub ekonomiczną? Jak duża jest twoja pewność i czy odpowiada sile dowodów? Zastanów się także, czy zastosowałbyś podobne wymagania wobec informacji prowadzącej do przeciwnego wniosku.

Krok 7. Podejmij decyzję przy dostępnej wiedzy i zachowaj możliwość korekty.

Nie zawsze możesz uzyskać pewność. Jeżeli dowody są słabe lub sprzeczne, oceń możliwe konsekwencje pomyłki, koszt dalszego sprawdzania oraz odwracalność dostępnych działań. Gdy to możliwe, wybierz rozwiązanie, które ogranicza ryzyko i pozwala zdobyć dodatkowe informacje. Jeżeli sytuacja jest pilna, uwzględnij również koszt zwlekania.

Po podjęciu decyzji sprawdzaj jej skutki. Czy odpowiadają wcześniejszym przewidywaniom? Czy rzeczywiście aktualizujesz przekonania, czy jedynie szukasz usprawiedliwienia dla wcześniejszego postępowania? Nie chodzi o osiągnięcie absolutnej pewności. Chodzi o podejmowanie możliwie trafnych decyzji i aktualizowanie przekonań, gdy pojawiają się lepsze dowody.

 

Świadome przetwarzanie zaczyna się od rozpoznania własnych kryteriów

 

W poprzednich modułach MŚP zajmowaliśmy się tym, jak człowiek odbiera komunikaty, przekształca je w informacje, interpretuje rzeczywistość i reaguje na własne interpretacje. Teraz dochodzi kolejny element: kryterium, według którego uznajemy coś za prawdziwe, słuszne, korzystne lub godne odrzucenia. Możemy bowiem poprawnie zrozumieć czyjąś wypowiedź, a mimo to błędnie ją ocenić. Możemy dysponować prawdziwymi informacjami, ale wyciągać z nich nieuprawnione wnioski.

Możemy też zgadzać się co do faktów i pozostawać w konflikcie, ponieważ kierujemy się odmiennymi wartościami lub interesami. Dlatego świadome przetwarzanie wymaga nie tylko obserwowania własnych myśli i emocji, lecz również rozpoznawania zasad, według których dokonujemy ocen. Kiedy następnym razem usłyszysz twierdzenie, z którym zdecydowanie się nie zgadzasz, spróbuj ustalić, skąd bierze się ta niezgoda.

Czy kwestionujesz fakty?
Czy nie przekonują cię dowody?
Czy inaczej oceniasz konsekwencje?
A może po prostu nie podoba ci się wniosek?

To cztery różne sytuacje. Każda wymaga innego sposobu postępowania. Warto też pamiętać, że nasze przekonania mogą pełnić różne funkcje. Czasem pomagają nam rozumieć rzeczywistość, a czasem chronią poczucie bezpieczeństwa, status, tożsamość lub wcześniejsze decyzje. Dlatego człowiek może wykorzystywać informacje na dwa sposoby: do sprawdzania własnego obrazu rzeczywistości albo do jego obrony.

W pierwszym przypadku szuka danych, które pozwolą mu wykryć i poprawić błędy. W drugim wybiera przede wszystkim te informacje, które podtrzymują jego dotychczasowe przekonania. Świadome przetwarzanie nie gwarantuje nieomylności. Pozwala jednak częściej rozpoznawać różnicę między tymi dwoma sposobami myślenia.

Nie zawsze będziemy też dysponować wystarczającą wiedzą, aby jednoznacznie rozstrzygnąć problem. Wtedy zadaniem świadomego przetwarzania nie jest udawanie pewności, lecz rozsądne działanie przy jej braku. Nie pytaj tylko, czy zgadzasz się z informacją. Najpierw ustal, co dokładnie oznacza, skąd pochodzi i jakie dowody ją potwierdzają. Następnie rozpoznaj kryteria własnej oceny, uwzględnij niepewność i zdecyduj, co zamierzasz zrobić. Na tym polega przejście od automatycznej oceny do świadomego przetwarzania.

 

Zobacz na: Myślenie jest systemem korekcji błędów
MŚP-05: Komunikat to nie Informacja. Dlaczego nie każda wiadomość jest informacją?
MŚP-06: Dlaczego ludzie widzą ten sam świat inaczej?
Metoda Feynmana: Rekonstrukcja zamiast Konsumpcji – czytanie to nie uczenie się.
Metoda Feynmana: zrozumieć tak głęboko, żeby nie musieć pamiętać