Empatia Nie Jest Bezwarunkowa: Kiedy Cierpi Oszust
Badanie Tani Singer: jak uczciwość, oszustwo i pragnienie odwetu zmieniają reakcje mózgu kobiet i mężczyzn.
„Procesy zachodzące w mózgu, które odpowiadają za empatię, budzą duże zainteresowanie badaczy zajmujących się społecznymi aspektami działania układu nerwowego. Nadal jednak niewiele wiadomo o tym, jak więź emocjonalna między ludźmi wpływa na reakcje mózgu związane ze współodczuwaniem. W niniejszym badaniu wykazaliśmy, że reakcje empatyczne zależą od upodobań ukształtowanych na podstawie wcześniejszych doświadczeń. Wynik ten jest zgodny z ekonomicznymi modelami preferencji społecznych.
Kobiety i mężczyźni uczestniczyli w grze ekonomicznej, w której dwie podstawione osoby zachowywały się uczciwie lub nieuczciwie. Następnie za pomocą czynnościowego rezonansu magnetycznego mierzyliśmy aktywność mózgów uczestników, gdy obserwowali, jak te same osoby doświadczają bólu. Zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn obserwowanie cierpienia uczciwych graczy powodowało pobudzenie obszarów mózgu związanych z empatią i odczuwaniem bólu, przede wszystkim przedniej części kory wyspowej oraz przedniej kory obręczy. Jednak u mężczyzn reakcje empatyczne były znacznie słabsze, gdy obserwowali cierpienie osoby, która wcześniej postępowała nieuczciwie. Towarzyszył temu wzrost aktywności obszarów mózgu związanych z odczuwaniem nagrody, którego nasilenie wiązało się z deklarowanym pragnieniem zemsty.
Wnioskujemy zatem, że przynajmniej u mężczyzn reakcje empatyczne zależą od oceny społecznego postępowania innych ludzi. Mężczyźni współodczuwają cierpienie uczciwych przeciwników, natomiast wobec nieuczciwych wykazują większą skłonność do aprobowania kary fizycznej. Odkrycie to znajduje odzwierciedlenie w najnowszych wynikach badań nad altruistycznym karaniem, czyli gotowością do karania osób łamiących zasady współpracy, nawet kosztem własnych korzyści.” – Źródło: Nature. 2006 Jan 18;439(7075):466–469; Empathic neural responses are modulated by the perceived fairness of others. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2636868/
Empatia nie jest bezwarunkowa. Mózg nie reaguje wyłącznie na cudze cierpienie, bierze pod uwagę także to, kto cierpi i jak wcześniej postępował. W badaniu Tani Singer z 2006 roku ta selektywność okazała się szczególnie wyraźna u mężczyzn.
W eksperymencie przeprowadzonym przez zespół z University College London, którego wyniki opublikowano w czasopiśmie Nature, uczestniczyły 32 osoby, 16 kobiet i 16 mężczyzn. Najpierw każda z nich brała udział w grze ekonomicznej z dwiema podstawionymi osobami. Jeden gracz zachowywał się uczciwie i współpracował, drugi oszukiwał, wykorzystując partnera dla własnej korzyści.
Następnie uczestnicy trafiali do skanera rezonansu magnetycznego (fMRI). Sami doświadczali bolesnych bodźców elektrycznych i obserwowali, jak podobnym bodźcom poddawani są ich wcześniejsi partnerzy. Naukowcy sprawdzali, czy mózg reaguje jednakowo na cierpienie człowieka uczciwego i oszusta.
Gdy cierpi uczciwy człowiek
Kiedy bolesny bodziec otrzymywał sprawiedliwy gracz, mózgi kobiet i mężczyzn reagowały podobnie. Włączały się obszary związane z odczuwaniem bólu i współczuciem, przede wszystkim przednia część kory wyspowej i przednia kora obręczy. Te same struktury reagują również wtedy, gdy sami doświadczamy bólu. Mózg częściowo wykorzystuje więc podobne mechanizmy, kiedy cierpimy i kiedy obserwujemy cierpienie drugiego człowieka. Wobec uczciwego człowieka obie płcie wykazywały podobne reakcje empatyczne.
Gdy cierpi oszust
Prawdziwa różnica pojawiła się dopiero wtedy, gdy bolesny bodziec otrzymywał gracz, który wcześniej oszukiwał. U kobiet obszary związane z empatią nadal reagowały. Wcześniejsze oszustwo nie wyłączyło tej reakcji. Ich mózgi wciąż wykazywały odpowiedź empatyczną na cierpienie człowieka, który wcześniej postępował wobec nich nieuczciwie.
U mężczyzn obraz był zupełnie inny. Reakcja obszarów związanych z empatią wyraźnie osłabła. Podczas obserwowania cierpienia oszusta nie wykazano już istotnej odpowiedzi w badanych obszarach przedniej części kory wyspowej. Jednocześnie aktywowało się lewe jądro półleżące, to jest część mózgu należąca do układu nagrody, związanego między innymi z przyjemnością, motywacją i satysfakcją. Co szczególnie interesujące, im silniejszą chęć zemsty deklarował mężczyzna, tym mocniej ten obszar reagował na widok cierpiącego oszusta.
Kontrast był wyraźny. U kobiet reakcja empatyczna utrzymywała się nawet wobec osoby nieuczciwej. U mężczyzn słabła, a równocześnie pojawiał się sygnał w układzie nagrody.
Nie oznacza to jednak, że badani mężczyźni dosłownie odczuwali „zastrzyk dopaminy”. Naukowcy nie mierzyli jej wydzielania. Zaobserwowali aktywność obszaru związanego z nagrodą, której nasilenie odpowiadało deklarowanej chęci odwetu.
Dlaczego karanie oszustów może dawać satysfakcję?
W ekonomii behawioralnej istnieje pojęcie altruistycznego karania. Oznacza ono gotowość do ponoszenia własnych kosztów, aby ukarać człowieka łamiącego zasady współpracy, nawet jeśli nie przynosi to bezpośredniej korzyści. Taki mechanizm pomaga utrzymywać normy społeczne. Jeżeli oszustwo pozostaje bezkarne, uczciwa współpraca staje się mniej opłacalna. Jeżeli oszuści ponoszą konsekwencje, łamanie zasad przestaje być tak atrakcyjne.
Badanie Singer sugeruje, że u mężczyzn obserwowanie cierpienia oszusta może dodatkowo pobudzać układ nagrody. Kara lub jej konsekwencje mogą więc być odbierane jako satysfakcjonujące.
Badacze rozważali, czy ten mechanizm mógł mieć znaczenie dla historycznej roli mężczyzn w egzekwowaniu norm społecznych. Była to jednak hipoteza, a nie dowód na biologicznie przypisaną mężczyznom rolę egzekutorów sprawiedliwości. W samym eksperymencie uczestnicy obserwowali cierpienie oszusta, a nie osobiście wymierzali mu karę.
Czy mężczyźni mają mniej empatii?
Nie taki wniosek wynika z badania. Kiedy cierpiał uczciwy człowiek, mężczyźni reagowali empatią podobnie jak kobiety. Różnica pojawiała się dopiero wtedy, gdy cierpiący wcześniej dopuścił się oszustwa. W tym eksperymencie reakcja empatyczna mężczyzn była silniej uzależniona od oceny wcześniejszego zachowania drugiej osoby. U kobiet pozostawała wyraźniejsza również wobec oszusta.
Nie oznacza to, że kobiety zawsze współczują ludziom nieuczciwym ani że mężczyźni zawsze czerpią satysfakcję z ich cierpienia. Badanie obejmowało zaledwie 32 osoby i dotyczyło konkretnej sytuacji laboratoryjnej.
Nie wiadomo również, czy podobne różnice wystąpiłyby przy karach finansowych, społecznych lub psychologicznych. Eksperyment nie rozstrzyga też, na ile zaobserwowane reakcje wynikają z biologii, a na ile z wychowania i doświadczeń.
Empatia podlega ocenie moralnej
Najważniejszy wniosek wykracza poza same różnice między kobietami a mężczyznami. Empatia nie działa jak automatyczny odruch uruchamiany na każdy widok cierpienia. Mózg uwzględnia również to, kim jest cierpiący człowiek i jak wcześniej postępował.
W eksperymencie Singer u kobiet reakcja empatyczna utrzymywała się również wobec oszusta. U mężczyzn wyraźnie słabła, a obserwowanie jego cierpienia wiązało się z aktywnością układu nagrody. Współczucie wobec cierpiącego człowieka i satysfakcja z konsekwencji, jakie ponosi za swoje postępowanie, mogą więc prowadzić do odmiennych reakcji mózgu.
Mózg nie ocenia wyłącznie cierpienia. Ocenia również człowieka, który cierpi.
Zobacz na: Płeć a środowisko akademickie
Eksperyment Racjonalna Świnia
Mężczyźni wychowywani na wybrakowane kobiety – Rian Stone
Zaufanie jest Zasobem. Maksymy na życie w społeczeństwie niskiego zaufania
Los Imperiów i Poszukiwanie Drogi do Przetrwania – Sir John Glubb
Preferencje deklarowane i rzeczywiste
Moralność jako arena rywalizacji statusowej
Moralizatorskie Ględzenie, Sygnalizowanie Cnoty i Moralne Pozerstwo
Czym jest predykcyjne modelowanie zachowań?
Jak egzekucja zmieniła bieg ewolucji człowieka – Richard Wrangham
Richard Wrangham wyjaśnia, że w odróżnieniu od innych naczelnych ludzie nie mają samców alfa, bo nadmierna agresja była eliminowana przez egzekucje. Planowane zabijanie tyranów selekcyjnie usuwało brutalne jednostki, sprzyjając współpracy i obniżeniu agresji. Egzekucja to społecznie akceptowane zabicie członka grupy. Społeczeństwo systemowo neutralizuje i izoluje nadmiernie agresywne jednostki, dziś poprzez prawo i więzienia, a dawniej poprzez egzekucję.
Najnowsze komentarze