Eksperyment Nazino (1933) – stalinowska inżynieria społeczna i kanibalizm

W maju 1933 roku władze Związku Sowieckiego przeprowadziły operację, która przeszła do historii jako tragedia na Wyspie Kanibali. Około 6700 ludzi deportowano na niewielką, podmokłą wyspę Nazino na syberyjskiej rzece Ob. Mieli zostać pionierami zagospodarowującymi odludne tereny. Zamiast tego zostali pozostawieni bez schronienia, narzędzi i wystarczającej ilości żywności. W ciągu kilku tygodni głód doprowadził do przemocy, morderstw i kanibalizmu.

 

 

Ludzie uznani za zbędnych

 

Ofiarami operacji byli ludzie zakwalifikowani przez sowieckie władze jako „element społecznie szkodliwy”: włóczędzy, bezdomni, drobni przestępcy oraz osoby zatrzymane za brak wewnętrznych paszportów. Niektórzy trafili do transportów wskutek przypadkowych zatrzymań podczas policyjnych obław.

Stalinowski plan zakładał przymusowe przesiedlenie setek tysięcy ludzi na Syberię i przekształcenie ich w samowystarczalnych osadników. Władze traktowały deportowanych jako siłę roboczą, którą można dowolnie przenosić i wykorzystywać.

 

Wyspa bez możliwości przetrwania

 

W maju 1933 roku na Nazino przybyły transporty deportowanych. Nie przygotowano dla nich baraków, magazynów, odpowiedniego zaopatrzenia ani narzędzi do budowy schronień. Ludzie spali pod gołym niebem, narażeni na zimno, deszcz i głód. Uzbrojeni strażnicy pilnowali, aby nie opuszczali wyspy.

Podstawowym pożywieniem była mąka, którą deportowani mieszali z wodą z rzeki i jedli na surowo. W warunkach niedożywienia, braku higieny i opieki medycznej szerzyły się choroby przewodu pokarmowego. Ludzie umierali już w pierwszych dniach pobytu w tym miejscu.

Wkrótce na wyspie zaczęły działać bandy rabujące słabszych. Dochodziło do zabójstw, a następnie do kanibalizmu. Zachowane raporty sowieckie opisują zwłoki z wyciętymi fragmentami ciała oraz przypadki zabijania ludzi w celu zdobycia pożywienia. Jedna z późniejszych relacji świadków dotyczyła kobiety, której wycięto mięśnie łydek. Przeżyła, ale została trwale okaleczona.

 

Tysiące ofiar w kilka tygodni

 

Według historycznych ustaleń na Nazino i do powiązanych z operacją miejsc deportacji skierowano około 6700 osób. W sierpniu 1933 roku w ewidencji pozostawało około 2200 ocalałych. Ponad 4000 ludzi zmarło lub zaginęło.

Nie wszyscy padli ofiarą kanibalizmu. Ludzie ginęli przede wszystkim z głodu, chorób, wychłodzenia i przemocy. Kanibalizm był jednym z najbardziej skrajnych przejawów katastrofy, a nie główną przyczyną wszystkich zgonów. Tragedię opisał w lipcu 1933 roku Wasilij Wieliczko, lokalny działacz komunistyczny, który przeprowadził dochodzenie i przesłał raport władzom. Dokument utajniono, a szersza opinia publiczna poznała szczegóły wydarzeń dopiero po dziesięcioleciach, wraz z otwieraniem sowieckich archiwów.

 

Państwo stworzyło warunki do katastrofy

 

Nazino nie było eksperymentem naukowym. Było operacją przymusowego osadnictwa, przeprowadzoną w ramach stalinowskiej inżynierii społecznej. Władze najpierw uznały określoną kategorię ludzi za społecznie niepożądaną. Następnie pozbawiły ich wolności, deportowały na odludną wyspę i nie zapewniły podstawowych warunków przetrwania.

Nie trzeba było rozkazu mordowania deportowanych. Wystarczyło odebrać im możliwość samodzielnego decydowania o własnym losie, a następnie pozostawić ich bez żywności, schronienia i drogi ucieczki.

Eksperyment Nazino pokazuje, do czego prowadzi system, w którym człowiek przestaje być podmiotem, a staje się materiałem do realizacji politycznego planu. Stalinowskie państwo zamierzało stworzyć nowych osadników. Zamiast tego stworzyło warunki, w których tysiące ludzi umarło, a część ocalałych zaczęła polować na innych ludzi. To nie był spontaniczny powrót do barbarzyństwa. To była katastrofa wywołana decyzjami ludzi zarządzającymi państwem.

Zobacz na: Oblężenie Suiyang (757): lojalność, kanibalizm i granice człowieczeństwa
Koncepcja Czystej Karty [Czysta Tablica/Tabula Rasa] – Steven Pinker