O Heglu. Studium czarnoksięstwa – Eric Voegelin

 

Artykuł można również znaleźć w dziełach zebranych autora: „On Hegel: A Study in Sorcery”, w: Published Essays 1966–1985. The Collected Works of Eric Voegelin, t. 12, Louisiana State University Press, Baton Rouge i Londyn, 1990.

Nota o tłumaczeniu hiszpańskim: Przekład Vicente Serrano Marína. Zachowano oryginalne przypisy dolne Erica Voegelina, oznaczone cyframi. Objaśnienia tłumacza umieszczono na końcu i oznaczono cyframi rzymskimi: i, ii, iii itd.

Niniejszy przekład stanowi przed publikację przygotowywanego przez Editorial Complutense wydania różnych prac Erica Voegelina pod roboczym tytułem Ensayos sobre omnipotencia (Eseje o wszechmocy).

O Heglu. Studium czarnoksięstwa - Eric Voegelin

Kiedy bogowie zostają wygnani z kosmosu, świat, który po sobie pozostawiają, staje się nudny. W XVII wieku nuda, którą badał Blaise Pascal, była jeszcze stanem ducha człowieka, który utracił wiarę i musi chronić się przed mrokami lęku za pomocą rozrywek i zajęć odwracających uwagę od egzystencjalnego niepokoju. Po rewolucji francuskiej Hegel rozpoznał nudę jako syndrom całej epoki historycznej. Potrzeba było półtora wieku, aby utrata świata, w którym nie ma już Boga, przestała być osobistym cierpieniem egzystencjalnym, a stała się chorobą społeczną [Eric Voegelin: Na temat nowożytnej historii melancholii i nudy zob. niedawne studium Wolfa Lepeniesa, Melancholie und Gesellschaft, Frankfurt nad Menem, 1969.].

I

 

Die Langeweile der Welt (nuda świata) to heglowski symbol duchowego stanu społeczeństwa, dla którego jego bogowie umarli. Wyrażenie to pojawia się w tak zwanym Fortsetzung des Systems der Sittlichkeit (Kontynuacja Systemu Etyczności, tekst odnoszący się do heglowskiego pojęcia Sittlichkeit, czyli etycznego porządku urzeczywistniającego się w życiu społecznym i instytucjach)ⁱ, napisanym w latach 1804-1806ⁱⁱ, kiedy Georg Wilhelm Friedrich Hegel pracował nad Phänomenologie (Fenomenologią Ducha, dziełem przedstawiającym rozwój świadomości ku wiedzy absolutnej) ⁱⁱⁱ.

Według tego rękopisu stan nudy wystąpił w historii Zachodu dwukrotnie. Po raz pierwszy w starożytności, w następstwie rzymskich podbojów imperialnych, a po raz drugi w czasach nowożytnych, w następstwie reformacji. Hegel opisuje stan nudy w obu przypadkach następująco.

Ekspansja Cesarstwa Rzymskiego zniszczyła wolne państwa świata starożytnego, a wraz z nimi żywotność ich bogów, w których duch uzyskał obiektywną postać. Wraz z utratą żywej indywidualności swoich bogów i ich kultów ludy imperium utraciły również swoją moralność. Ponad ich jednostkowością rozpostarła się pusta ogólność prawa cesarskiego.

W świecie rozdartym między jednostkowością oderwaną od ducha a ogólnością pozbawioną życia boskiego „pierwotna tożsamość” musiała odrodzić się ze swoją „wieczną mocą”, aby przezwyciężyć „nieskończony ból” i pojednać w nowej całości to, co zostało rozbite na fragmenty, w przeciwnym razie ludzkość zginęłaby wraz z tym rozpadem (D 318).

Chrystus stał się założycielem religii, ponieważ potrafił wyrazić „cierpienie całej epoki” z najgłębszych pokładów istnienia, dzięki boskiej mocy Ducha i absolutnej pewności pojednania, którą nosił w sobie. Dzięki własnej ufności potrafił również wzbudzać ufność w innych (D 319).

Pojednanie dokonane przez ową „pierwotną tożsamość” za sprawą wcielenia Boga w człowieka zostało zachowane przez Kościół. Początkowe pojednanie Ducha z rzeczywistością, dokonane poprzez ponowne uświęcenie człowieka, rozszerzyło się następnie na społeczeństwo i naturę. Uświęcenie to objęło również normatywną władzę monarchy.

W każdym kraju przesłanie Boga pozostawiło swoje ślady, dzięki czemu każdy naród posiadał własną świętą historię pojednania. Cały świat stał się „świątynią życia przebudzonego na nowo” (D 322).

Wielki rozłam w tym nowym pojednaniu przyniosła reformacja. Protestantyzm zniszczył „poezję świętości”, rozdzierając nową ojczyznę człowieka na dwie części: z jednej strony na wewnętrzność (Innerlichkeit, to jest wewnętrzny wymiar życia duchowego, w którym człowiek odnajduje religijność i prawdę we własnym wnętrzu)ⁱᵛ, z drugiej zaś na „nieustanne pogrążanie się (Versenken, to jest zanurzanie się, zapadanie się) w pospolitości (Gemeinheit –  pospolitość, przyziemność) doświadczenia empirycznego i codziennych konieczności”.

„Zniknął szabat świata, a życie stało się pospolitym dniem pracy, pozbawionym pobożności” (D 323).

„Piękno i świętość” świata sprzed reformacji zostały utracone na zawsze. Historia nie może się cofnąć. Musimy zmierzać ku nowej religii, która uznaje wcześniejsze pojednanie za „dawne uświęcenie” i zastępuje je uświęceniem dokonującym się za sprawą Ducha, który stał się „wewnętrzny”. „Duch musi uświęcić samego siebie jako Duch, we własnej postaci”. Rozłam zostanie przezwyciężony, gdy „wolny lud” zdobędzie się na odwagę, by nie przyjmować gotowej formy religijnej, lecz nadać ją sobie samemu „na własnej ziemi i mocą własnego majestatu” (D 324).

W protestantyzmie relacja między Duchem a rzeczywistością osiągnęła, za pośrednictwem filozofii, kulminację swojego rozwoju ku świadomości. Nowa filozofia przywraca „żywotność Rozumowi, a Ducha naturze”. Filozofia wyłaniająca się z protestanckiego rozłamu ma zająć miejsce po katolicyzmie i protestantyzmie jako nowa, trzecia religia (D 323).

Jednak ani epoki rozdarcia (Zerrissenheit, to jest stan duchowego rozbicia, w którym człowiek i społeczeństwo tracą wewnętrzną jedność) i nudy (Langeweile, nuda rozumiana jako egzystencjalna pustka wynikająca z utraty duchowego sensu) nie pojawiają się bez przyczyny, ani nowe religie nie powstają same z siebie. Wieczna moc pierwotnej tożsamości działa w konkretny sposób poprzez ludzi takich jak Chrystus i Luter. Jeśli filozofia ma stać się trzecią religią, następującą po katolicyzmie i protestantyzmie, to kto powinien zastąpić Chrystusa i Lutra jako założyciel nowej religii? Może Hegel?

Pytanie to nurtowało Hegla tak bardzo, że wywierana przez nie presja ukształtowała całe jego życie jako filozofa. Aby właściwie ocenić jego znaczenie, należy najpierw rozróżnić kilka warstw tego zagadnienia.

1. Jako filozof w klasycznym znaczeniu tego słowa Hegel wiedział, że nie mógłby rozpoznać rozdarcia swojej epoki, gdyby sam nie był w pewnym stopniu wolny od tej nudy. W jego własnym życiu musiało już dokonać się pewne pojednanie, inaczej nie byłby w stanie rozpoznać rozdarcia jako takiego. Jako filozof musiał być wystarczająco zdrowy duchowo, aby móc zdiagnozować duchowy stan społeczeństwa jako chorobę.

Co więcej, analiza choroby społecznej musiała stać się dla Hegla, podobnie jak dla każdego filozofa, aktem medytacyjnego namysłu, poprzez który lekarz, sam będący dzieckiem swojej epoki, uzdrawia przede wszystkim samego siebie. Dopiero kiedy, rozpoznając otaczające go zło, dzięki łasce Bożej dochodzi do zrozumienia prawdy o własnym istnieniu jako człowieka, może skutecznie działać na rzecz pojednania i przywrócenia ładu egzystencjalnego swoim bliźnim.

2. Drugą warstwę stanowi pneumatyzm człowieka wewnętrznego i wewnętrznego światła (pneumatyzm to nurt duchowości podkreślający bezpośrednie działanie ducha i wewnętrzne doświadczenie boskiej rzeczywistości). Po średniowiecznych i renesansowych sektach duchowych, boskich ludziach i homines novi (nowych ludziach), w XVIII wieku pojawili się okultyści, wizjonerzy i Schwärmer (religijni entuzjaści i mistyczni marzyciele, przekonani o własnym bezpośrednim dostępie do duchowej prawdy)ᵛ, iluminaci i teozofowie, tacy jak Emanuel Swedenborg, Joachim Martinez de Pasqually, Saint-Martin i Cagliostro, a także Johann Kaspar Lavater, Heinrich Jung-Stilling i inni. Następnie, wraz z początkiem rewolucji francuskiej, na ziemię Zachodu zstąpiła cała chmara nowych Chrystusów: Henri de Saint-Simon, Charles Fourier, Auguste Comte, Johann Gottlieb Fichte i sam Hegel. Życie Hegla (1770–1831) przypada na okres niemal pokrywający się z tym, który Auguste Viatte zbadał w swojej pracy Les Sources occultes du romantisme, 1770–1820 (1927; 1965). Wewnętrzna duchowość samego Hegla pozostawała w ścisłym związku z myślą Jakoba Böhmego i niemieckich pietystów.

3. Trzecią warstwę stanowi wyobrażeniowa konstrukcja epok historycznych, która pozwala jej twórcy przewidywać przyszły bieg dziejów. Dzięki takiej konstrukcji może on przenieść sens istnienia z życia w obecności Boga, wraz z jego osobistymi i społecznymi obowiązkami w teraźniejszości, na rolę funkcjonariusza historii. Rzeczywistość ludzkiego istnienia zostaje wówczas przesłonięta i zastąpiona przez Drugą Rzeczywistość wyobrażeniowego projektu.

Dwie rzeczywistości, świat i jego zamiennik

Aby osiągnąć ten cel, projekt musi przede wszystkim przesłonić nieznaną przyszłość obrazem przyszłości rzekomo znanej. Musi również nadać konstrukcji epok pewność właściwą nauce, czy to w postaci Wissenschaftslehre (teorii wiedzy lub nauki, to jest systematycznego filozoficznego uzasadnienia możliwości poznania)ᵛⁱ, „systemu nauki”, filozofii pozytywnej, czy wissenschaftlicher Sozialismus (socjalizmu naukowego, to jest doktryny przedstawiającej socjalizm jako rezultat naukowego poznania praw rozwoju społecznego)ᵛⁱⁱ.

Wreszcie musi przedstawić przyszłą epokę w taki sposób, aby ten, kto wyobraża ją sobie już w teraźniejszości, stał się jej inicjatorem i mistrzem. Dążenie do zapewnienia własnemu istnieniu sensu, z absolutną pewnością i z przypisaniem sobie dominującej roli, ujawnia motywy kryjące się za taką konstrukcją: egzystencjalną niepewność, lęk i libido dominandi (żądzę panowania) jej twórcy. Jest to megalomania na ogromną skalę.

Mesjasze początku XIX wieku odcisnęli tak głębokie piętno na tak zwanej epoce nowoczesnej, że przyzwyczailiśmy się do ich szaleństwa. Nasza wrażliwość na groteskowy charakter ich przedsięwzięcia uległa stępieniu. Aby ją na nowo wyostrzyć, wyobraźmy sobie Jezusa biegającego i obwieszczającego wszystkim dobrą nowinę, że to właśnie on jest człowiekiem, który zapoczątkuje epokę Chrystusa, dokładnie tak, jak Comte ogłosił urbi et orbi (miastu i światu, czyli publicznie całemu światu), że w 1854 roku, wraz z ukończeniem jego dzieła, rozpoczęła się epoka Comte’a.

Wzajemne oddziaływanie tych trzech warstw w życiu Hegla czyni z niego myśliciela charakterystycznego dla nowoczesności. Mamy tu wrażliwego filozofa i spirytualistę, krytyka epoki pneumatycznej, a zarazem człowieka obdarzonego autentycznymi zdolnościami duchowymi, intelekt pierwszej rangi, który mimo wszystko nie potrafi w pełni urzeczywistnić swojego prawdziwego „ja” jako człowieka żyjącego pod zwierzchnictwem Boga. Z mroków jego egzystencjalnego niedostatku wyrasta libido dominandi, żądza panowania, która popycha go do wyobrażeniowego stworzenia fałszywego „ja”, to jest mesjasza nowej epoki. Wzajemnego oddziaływania tych warstw nie da się zatem ująć w prostą formułę. To prawda, że podczas budowania systemu Druga Rzeczywistość trzeciej warstwy bierze górę i poważnie zniekształca egzystencję filozofa i spirytualisty.

Jednak Hegel nie zawsze zajmuje się konstruowaniem swojego systemu. Potrafi pisać błyskotliwe eseje polityczne, pełne zdrowego rozsądku, a także teksty literackie, które ukazują go jako mistrza języka niemieckiego i wybitnego człowieka pióra. Co więcej, same jego dzieła systematyczne zawierają znakomite analizy historyczne i filozoficzne, które mogą bronić się samodzielnie, zachowując swoją wartość niezależnie od systemu, w który zostały włączone.

Nowoczesność Hegla można zatem scharakteryzować jako współistnienie dwóch tożsamościᵛⁱⁱⁱ, egzystencję rozdartą między prawdziwym a fałszywym „ja”, które wzajemnie się podtrzymują, pozostając w takiej równowadze, że żadne nie zdobywa całkowitej przewagi nad drugim. Prawdziwe „ja” nigdy nie staje się na tyle silne, by rozbić system, a fałszywe „ja” nigdy nie osiąga takiej potęgi, by uczynić z Hegla rewolucyjnego zbrodniarza albo przypadek psychiatryczny [Eric Voegelin: Na temat zagadnienia dwóch tożsamości zob. R. D. Laing, The Divided Self: An Existential Study in Sanity and Madness (1960), Pelican, 1965.].

 

II

 

Egzystencja człowieka nowoczesnego jest skomplikowana. W języku Pascala Heglowski System Nauki jest rozrywką odwracającą uwagę od egzystencjalnego niepokoju. Filozof, który pragnie uleczyć chorobę społeczeństwa, nie potrafi dotrzeć do prawdy o własnym istnieniu. Zamiast tego wytwarza nowe rozdarcie między filozoficznym zamiarem swojego prawdziwego „ja” a rzeczywistym przedsięwzięciem fałszywego „ja” i jego rolą w wyobrażeniowym projekcie historii.

W ten sposób na pierwsze rozdarcie, trafnie rozpoznane jako duchowa choroba społeczeństwa, nakłada się drugie, zachodzące w egzystencji samego filozofa. Powstaje skomplikowany układ wzajemnych zależności między tymi dwoma rodzajami rozdarcia, który w naszych czasach rozpada się w gwałtownych katastrofach społecznych i osobistych, pozbawionych katartycznego odkupienia właściwego tragedii.

Jeśli chodzi o społeczeństwo, duchowo wrażliwy bunt przeciwko jego niezadowalającemu stanowi prowadzony jest przez ludzi dotkniętych egzystencjalnym niedostatkiem, którzy sami stają się dodatkowym źródłem nieładu, pogłębiając problemy wystarczająco poważne nawet bez ich udziału. Jeśli zaś chodzi o samych buntowników, rola, której się podejmują, nie jest łatwa do odegrania i rzadko potrafią dźwigać jej ciężar z taką uczciwością jak Hegel. Właśnie dzięki swojej uczciwości jako myśliciela przypadek Hegla staje się paradygmatem zmiennych kolei owej egzystencji, targanej wieloma napięciami, którą nazywamy nowoczesną. Jako filozof pozostaje związany tradycją filozofowania, sięgającą od starożytności po współczesność, którą znał nadzwyczaj dobrze.

Jednak życie filozofa musiało być dla Hegla źródłem frustracji. Filozofowie, nawet najwybitniejsi, nie są bowiem postaciami historycznymi, które pozostawiają swój podpis na całych tysiącleciach. Ostatecznie żyjemy przecież w erze Chrystusa, a nie Platona. Dlatego, aby zaspokoić libido dominandi, żądzę panowania, której nie da się zaspokoić samym życiem filozoficznym, filozofia musi zostać przebrana za „religię”.

We wczesnej koncepcji Hegla filozofia jest stanem świadomości, który wyłania się refleksyjnie z protestantyzmu jako „trzecia religia”.

W jego późniejszej koncepcji filozofia wchłania „religię” w siebie. Staje się ostatecznym objawieniem nowej „pierwotnej tożsamości”, a dawny Bóg objawienia zostaje ogłoszony martwym na zawsze.

Aby uprawomocnić tę strategiczną zmianę znaczenia, Hegel musi zatem stworzyć wyobrażeniowy projekt historii immanentnej, obejmujący konstrukcję kolejnych epok, z których ostatnia zostanie zapoczątkowana przez niego samego. Ta immanentystyczna apokalipsa, zrodzona z libido dominandi myśliciela, ma przesłonić tajemnicę sensu historii, wyrażaną przez chrześcijańską symbolikę wydarzeń eschatologicznych.

Nie wolno jednak przyznać, że konstrukcja ta powstała wskutek eksplozji wyobraźni napędzanej żądzą. Prawdziwe „ja” filozofa jest u Hegla zbyt silne, aby pozwolić na wyniesienie wyobraźni do rangi źródła prawdy wyższego od rozumu, jak uczynili to André Breton i młodzi rewolucjoniści surrealistyczni naszych czasów. Przeciwnie, libidinalny posmak towarzyszący tej konstrukcji, który osłabia jej funkcję legitymizującą, musi zostać podwójnie zamaskowany.

Po pierwsze, ogłasza się, że nowa filozofia nie jest już jedynie umiłowaniem mądrości, jak filozofia dawna, lecz ostatecznym posiadaniem wiedzy. Po drugie, wiedza ta zostaje dodatkowo wywyższona za pomocą nowego symbolu „nauki”, który w następstwie dokonań Newtona zaczyna nabierać swoistej nowoczesnej magii.

Wreszcie, aby wyobrażeniowa historia nie zderzyła się z rzeczywistością historyczną, należy odnaleźć we współczesnych wydarzeniach takie, które wydają się zapowiadać nadchodzącą przyszłość, a której mesjaszem filozof pragnie zostać. Jeśli nie chce zostać wyśmiany jako Schwärmer lub zwykły pomyleniec, musi powiązać swoje mesjańskie ambicje z siłą polityczną swojej epoki, mającą rozsądne perspektywy powodzenia.

Prześledzę teraz krętą drogę, którą Hegel przemierzał w swoim życiu, odwołując się do zapisów niektórych jego doświadczeń. Wielkim wydarzeniem, które wywarło na dwudziestoletnim Heglu wrażenie początku nowej epoki, była rewolucja francuska. Czterdzieści lat później, w Filozofii dziejów, sędziwy Hegel wspomina jej oddziaływanie i charakter:

„Odkąd słońce znajdowało się na niebie, a planety krążyły wokół niego, nigdy dotąd nie zdarzyło się, aby człowiek stanął na głowie, to znaczy oparł się na własnej myśli i zgodnie z nią kształtował rzeczywistość. Anaksagoras jako pierwszy powiedział, że Nous (gr. rozum, intelekt, czyli zasada porządkująca i kierująca światem) rządzi światem. Jednak dopiero teraz zrozumiano, że myśl powinna rządzić rzeczywistością duchową.

Był to wspaniały świt. Wszystkie istoty rozumne wspólnie świętowały nadejście nowej epoki. Epokę ogarnęło wzniosłe uniesienie, świat zadrżał, przeniknięty entuzjazmem Ducha (Geist), jak gdyby dopiero teraz boskość naprawdę pojednała się ze światem.” [ Eric Voegelin: Friedrich Brunstädt (red.), Philosophie der Geschichte, Stuttgart, 1961, s. 593.]

W tym późnym okresie język Hegla nabrał charakteru liturgicznego, symbole językowe używane są w znaczeniach, jakie uzyskały w całym jego dorobku. W Myśli (Gedanke, to jest myśl, treść myślenia, w filozofii Hegla związana z rozumnym ujmowaniem rzeczywistości) i Duchu (Geist), które przenikają rewolucję, rozpoznajemy „filozofię” i „religię”, wchłonięte przez Hegla do jego „nauki” o Wiedzy Absolutnej (absolute Wissen, to jest końcowym stadium poznania, w którym świadomość pojmuje własny rozwój i jego jedność z przedmiotem poznania). Związek myśli i ducha z Nous Anaksagorasa pozostaje niezrozumiały bez wyobrażeniowej konstrukcji historii stworzonej przez Hegla.

W latach dziewięćdziesiątych XVIII wieku Hegel z pewnością nie wyraziłby swojego doświadczenia językiem przytoczonego fragmentu, wygłoszonego po rewolucji lipcowej 1830 roku. Nie ma jednak powodu, aby podważać wiarygodność tego wspomnienia. Oddziaływanie rewolucji było bowiem rzeczywiście doświadczeniem, które w decydujący sposób ukształtowało egzystencję Heglaⁱˣ.

Fakt, że pod koniec życia nadal uznawał to doświadczenie za prawomocne i nie odrzucał go jako młodzieńczego zbłądzenia, a nawet wyrażał je za pomocą symboli wypracowanych w toku procesu egzystencjalnego, który właśnie od tego doświadczenia się rozpoczął, stanowi najlepszy dowód autentyczności jego wspomnienia.

Konwencjonalne rozważania nad tym, czy Hegel był filozofem oświecenia, ostatnim filozofem chrześcijańskim, czy też reakcjonistą wyniesionym na piedestał przez państwo pruskie, tracą znaczenie wobec jego własnej deklaracji, że jest filozofem rewolucji francuskiej.

Bliższe pierwotnemu sposobowi wyrażenia tego doświadczenia są strony cytowanej wcześniej Fortsetzung des Systems der Sittlichkeit (Kontynuacji systemu etyczności). Hegel mówi tam o „rozumie (Vernunft, to jest rozum pojmowany jako zdolność ujmowania rzeczywistości w jej całości i wewnętrznych związkach), który na nowo odkrył swoją rzeczywistość jako duch etyczny”; o Duchu, który teraz ponownie „może uświęcić samego siebie jako Ducha we własnej postaci”; o protestantyzmie, który zrzucił z siebie (ausgezogen, to jest zdjął, porzucił) „obce uświęcenie”, pozostawiając nierozstrzygniętą kwestię, czy owo „obce” odnosi się do ultramontańskiego papiestwa, czy do ponadświatowego bóstwa; oraz o „wolnym ludzie”, który pragnie sam nadać sobie własną formę religijną (religiöse Gestalt, to jest postać religijna, określona forma, w której duch urzeczywistnia się religijnie), „mocą własnego majestatu” (D 324).

Akcent pada zatem na przedsięwzięcie samozbawienia, z wyraźnymi tonami „podmiotowości Północy”ˣ, która jako jedyna jest zdolna do takiego wyczynu (D 323).

Fragment ten zapowiada już napomnienie, jakie Friedrich Nietzsche skieruje do człowieka nowoczesnego: aby odkupił samego siebie, udzielając sobie łaski, zamiast oczekiwać boskiego odkupiciela działającego z łaski Boga. Nowa wolność i aktywizm samozbawienia są dla Hegla samym rdzeniem sensu wielkich wydarzeń, które wstrząsnęły światem. Była to sytuacja niepokojąco niezadowalająca, bo Hegel nie zapoczątkował przecież rewolucji francuskiej, a bitwy wojen napoleońskich grzmiały wokół niego, podczas gdy jego własne życie jako Dozent (wykładowcy akademickiego)ˣⁱ w Jenie miało charakter wyraźnie niebojowy. W tamtych dniach nurtowało go pytanie, w jaki sposób filozof mógłby uczestniczyć w sensie krwawych wydarzeń, które w jego oczach były jedynymi naprawdę znaczącymi wydarzeniami na świecie.

Karl Rosenkranz przekazuje nam jego odpowiedź na podstawie oryginalnego rękopisu: filozofia, jako idealne dopełnienie wojny, jest narodowi niezbędna. Dokładniej rzecz ujmując:

„Tylko śmierć jest pracą absolutną (absolute Arbeit – praca absolutna, działanie prowadzące do całkowitego zniesienia określonej jednostkowości), ponieważ znosi (aufhebt – znosi w sensie dialektycznym, przezwyciężając określoną postać istnienia) określoną jednostkowość. Odwaga składa państwu swoją absolutną ofiarę.

Upokorzenie wynikające z tego, że się nie umarło, jest jednak losem tych, którzy nie giną w bitwie i nadal cieszą się własną jednostkowością.

Nie pozostaje im zatem nic innego jak spekulacja, absolutne poznanie prawdy, jako forma, w której czysta (einfache – prosta, niezłożona) świadomość nieskończoności staje się możliwa bez określeń niezależnego życia jednostkowego (D 314).”

Nie należy umniejszać znaczenia tego fragmentu, sprowadzając go poprzez psychologizowanie do wyrzutów sumienia człowieka, który nie uczestniczył w walce. Hegel całkiem poważnie ustanawia równoważność między śmiercią w bitwie a filozofią, wychodząc z założenia, że bitwy toczy się po to, aby ukształtować „wolny lud”, a proces spekulatywny osiąga swoje zwieńczenie w „wiedzy absolutnej”.

Aby uzyskać własną postać, „wolny lud” potrzebuje zarówno najwyższej ofiary, jak i ducha absolutnego. Filozofia Hegla nie jest sokratejskim ćwiczeniem się w umieraniu, jest odpowiednikiem śmierci na polu rewolucji.

Filozofowanie w taki sposób, aby praca filozofa stała się znaczącą częścią procesu historycznego, jest zadaniem trudnym. Na szczęście zachował się tekst samego Hegla, w którym rozważa on tę kwestię:

„Każdy poszczególny człowiek jest ślepym ogniwem w łańcuchu absolutnej konieczności, poprzez którą świat sam siebie kształtuje (sich fortbilden, czyli rozwija się i kształtuje poprzez własny proces przemian).

Poszczególny człowiek może wznieść się do osiągnięcia panowania (Herrschaft, to jest panowanie, władza nad określonym przebiegiem rzeczy) nad znacznym odcinkiem tego łańcucha tylko wtedy, gdy zna ogólny kierunek, w którym zmierza wielka konieczność, i gdy dzięki tej wiedzy nauczy się wypowiadać magiczne słowa (die Zauberworte, to jest słowa zaklęcia, mające moc przywoływania określonej postaci), które wywołają jej postać (Gestalt, to jest postać, ukształtowana forma, w jakiej coś się przejawia) (D 324).”

Fragment ten ujawnia zarówno głęboką urazę Hegla, jak i jej przyczynę. Jest to tekst kluczowy dla zrozumienia nowoczesnej egzystencji. Człowiek stał się niczym. Sam w sobie nie posiada żadnej rzeczywistości; jest ślepą cząstką procesu dziejowego, który zmonopolizował prawdziwą rzeczywistość i prawdziwy sens. Aby wznieść się z nicości do bycia czymś, ślepa cząstka musi stać się cząstką zdolną widzieć. Ale nawet jeśli uzyska zdolność widzenia, nie dostrzega niczego poza kierunkiem, w którym zmierza proces, niezależnie od tego, czy cząstka go widzi, czy nie. A jednak z punktu widzenia Hegla dokonał się istotny postęp: nicość, która sama wyniosła się do rangi czegoś, stała się wprawdzie nie człowiekiem, lecz przynajmniej czarnoksiężnikiem, zdolnym przywołać, jeśli nie rzeczywistość historii, to przynajmniej jej postać. Niemal waham się, czy kontynuować, bo widok nihilisty obnażającego samego siebie jest żenujący.

Hegel bowiem otwarcie ujawnia, że samo bycie człowiekiem mu nie wystarcza. A ponieważ sam nie może być boskim Panem historii, zamierza zdobyć Herrschaft jako czarnoksiężnik, który pragnie wywołać obraz historii [postać, widmo] mające przesłonić historię będącą owocem boskiego działania. Wyobrażeniowy projekt historii zajmuje w ten sposób swoje miejsce w strukturze nowoczesnej egzystencji jako narzędzie władzy kuglarza (zaklinacza, przywołującego zjawy za pomocą magicznych sztuczek).

Hegel kończy swoje rozważania następującym stwierdzeniem:

„Owa wiedza, która oznacza wzięcie na siebie całego cierpienia i konfliktu, jakie przez kilka tysiącleci panowały nad światem, wraz ze wszystkimi postaciami, w jakich się przejawiały (Ausbildung, to jest rozwój i kształtowanie się, proces przybierania określonych form)ˣⁱⁱ, a zarazem wzniesienie się ponad nie (to znaczy ponad konflikt) owa wiedza może pochodzić wyłącznie od filozofii (D 325).”

Przypomnijmy, że „owa wiedza” jest wiedzą, dzięki której jej posiadacz może nauczyć się magicznych słów przywołujących postać rzeczy, które dopiero nadejdą. Ze względu na swoją treść „owa wiedza” musi być wszechogarniającą księgą cierpienia i konfliktu w procesie dziejowym, ponieważ tylko wtedy, gdy obejmuje wszystko, jej posiadacz może wznieść się ponad cierpienie i konflikt świata. Powraca tu motyw rozdarcia i pojednania. Wszechogarniająca wiedza musi zostać osiągnięta, aby położyć kres procesowi dziejowemu, temu koszmarowi cierpienia i konfliktu oraz zapoczątkować epokę pojednania. Program Hegla rzeczywiście przywołuje pewną postać: postać Chrystusa, który bierze na swoje barki konflikt i cierpienie świata, stając się w ten sposób jego odkupicielem. Owa zbawcza wiedza jest wiedzą, którą może dać wyłącznie filozofia. „Filozofia” staje się grimuarem (księgą zaklęć i magicznych formuł) maga, który zamierza przywołać dla wszystkich postać i pojednanie, jakich sam nie potrafi osiągnąć w rzeczywistości własnego istnienia.

 

III

 

Hegel zrealizował swój projekt. W 1807 roku opublikował swoją księgę zaklęć pod tytułem System der Wissenschaft: Erster Theil, die Phänomenologie des Geistes (System nauki. Część pierwsza: Fenomenologia ducha) [Eric Voegelin: Johannes Hoffmeister (red.), Phänomenologie, Hamburg, 1952. W dalszej części tekstu cytowane jako Ph.].

Forma i język dzieła odzwierciedlają złożoność nowoczesnej egzystencji, której przedstawienie jest jego celem. Jako gatunek literatury filozoficznej Fenomenologia ducha jest traktatem o aletheia (gr. prawda, odsłonięcie rzeczywistości), o prawdzie i rzeczywistości, i to traktatem niezwykle ważnym. Żaden filozof nie może pozwolić sobie na jego zignorowanie. Jednak rozdarcie egzystencji Hegla między prawdziwym „ja” filozofa a fałszywym „ja” mesjańskiego czarnoksiężnika przenika całe dzieło, sprawiając, że filozoficzna doskonałość zostaje ostatecznie podporządkowana antyfilozoficznemu celowi, którym jest umożliwienie filozofii, aby wreszcie „wyrzekła się swego miana umiłowania wiedzy i stała się wiedzą rzeczywistą (wirkliches Wissen)” (Ph 12).

Żaden współczesny minister propagandy nie zdołałby wymyślić sformułowania brzmiącego bardziej niewinnie i bardziej przekonująco postępowo, które równie skutecznie służyłoby za zasłonę dla ukrytej za nim bezgranicznej pychy. Filozofia bowiem, choć jej poznanie może się rozwijać, nie może wykroczyć poza swoją istotę jako „umiłowania wiedzy”. W platońskiej interpretacji tej „nazwy” filozofia oznacza erotyczne napięcie człowieka skierowane ku boskiej podstawie jego istnienia. Tylko Bóg posiada sophia (gr. mądrość), czyli „wiedzę rzeczywistą”. Człowiek odkrywa prawdę o Bogu i świecie, a także o własnym istnieniu, stając się philosophos (miłośnikiem mądrości), miłośnikiem Boga i Jego mądrości. Erotyczne dążenie filozofa zakłada człowieczeństwo człowieka i boskość Boga jako dwa bieguny jego egzystencjalnego napięcia. Praktykowanie filozofii w sensie sokratejsko-platońskim jest odpowiednikiem chrześcijańskiego uświęcenia człowieka; jest wzrastaniem obrazu Boga w człowieku. Pozornie niewinne sformułowanie Hegla realizuje zatem program zniesienia człowieczeństwa człowieka. Sophia Boga może zostać przeniesiona w obręb ludzkiego istnienia jedynie poprzez przemienienie człowieka w Boga. Cel (Ziel) Fenomenologii ducha jest stworzenie człowieka-boga.

Trudności techniczne, które Hegel musi przezwyciężyć, aby osiągnąć swój cel, a jednocześnie zamaskować to, co naprawdę robi, są ogromne. Za chwilę powiemy o nich nieco więcej. Zasada konstrukcyjna Fenomenologii ducha jest jednak tak prosta, że nie byłoby niesprawiedliwością nazwać ją sztuczką kuglarską. Ponieważ nawet twórczy geniusz Hegla nie byłby w stanie przepuścić rzeczywistego Boga i rzeczywistego człowieka przez machinę dialektyki, rozbić ich na proch i wydobyć z niej człowieka-boga, Hegel po prostu odmawia statusu rzeczywistości zarówno Bogu, jak i człowiekowi. Fenomenologia ducha nie uznaje rzeczywistości, lecz wyłącznie świadomość. Jej fenomeny prowadzą od świadomości zmysłowej (I–III) i samowiedzy (IV), przez rozum (V), ducha (VI) i religię (VII), aż po wiedzę absolutną (VIII)ˣⁱⁱⁱ. Ponieważ świadomość musi być świadomością kogoś dotyczącą czegoś, a ani Bóg, ani człowiek nie zostają uznani za kogoś lub coś, świadomość musi być świadomością samej siebie. Jej absolutna rzeczywistość zostaje zatem właściwie zdefiniowana jako „tożsamość tożsamości i nietożsamości”. Substancja staje się podmiotem, a podmiot substancją w procesie świadomości immanentnej wobec samej siebieˣⁱᵛ. Oczywiście Hegel nie przedstawia tej zasady konstrukcyjnej tak zwięźle, jak właśnie to uczyniłem, ponieważ wówczas przedsięwzięcie jego grimoire (księgi zaklęć) zakończyłoby się niepowodzeniem. Czytelnik słusznie zapytałby: jak może istnieć świadomość, która nie jest świadomością nikogo? A gdyby nie otrzymał żadnej odpowiedzi albo gdyby odpowiedź została mniej lub bardziej uprzejmie odroczona, z sugestią, że to jego wina, iż nie rozumie czegoś jasnego jak kryształ, mógłby nabrać podejrzeń. Nie, Fenomenologia ducha liczy 564 strony i z niewiarygodnym bogactwem obserwacji omawia takie zjawiska jak stosunek pana i niewolnika, stoicyzm, sceptycyzm, świadomość nieszczęśliwa; postawy egzystencjalne hedonisty i moralisty, człowieka politycznego i apolitycznego, obywatela rewolucyjnego i lojalnego; tragedię klasyczną i religię chrześcijańską, alienację, wychowanie, wiarę, intelektualizm, oświecenie, przesąd, wolność i terror, rewolucję francuską oraz imperium napoleońskie. W konstrukcji heglowskiej wszystkie te zjawiska są rozumiane jako etapy dialektycznego procesu świadomości immanentnej, zmierzającego ku ostatecznemu celowi „wiedzy absolutnej”. Jednak czytelnik, przyzwyczajony do myślenia kategoriami zdrowego rozsądku, będzie odbierał często błyskotliwe obserwacje jako refleksje filozofa nad zjawiskami zachodzącymi w rzeczywistym świecie ludzkiego istnienia, w społeczeństwie i historii. Fenomenologia ducha jest rozrywką odwracającą uwagę od egzystencjalnego niepokoju w szczególnie wyrazistym znaczeniu gry wyobraźni, skonstruowanej z tak mistrzowskim podobieństwem do rzeczywistości, że podekscytowany widz może zapomnieć, iż to, co ogląda, jest jedynie grą.

Niejednoznaczność tej gry należy wyodrębnić i rozpoznać jako element struktury Fenomenologii ducha, aby uniknąć jałowej dyskusji. Można skoncentrować się na zawieszonej w próżni świadomości jako zasadzie konstrukcyjnej i odrzucić Fenomenologię ducha jako przykład niedorzecznego majaczenia. Można jednak również skupić się na analizach oświeceniowych intelektualistów, psychologii redukcjonistycznej czy terrorystycznych mas i podziwiać Hegla jako wnikliwego badacza egzystencjalnych aberracji. Oba stanowiska można doskonale obronić. Jednak takie rozumowanie pomijałoby samą grę polegającą na zastąpieniu Pierwszej Rzeczywistości doświadczenia Drugą Rzeczywistością konstruktywnej wyobraźni oraz nadaniu rzeczywistości wyobrażonej pozorów prawdy, dzięki czemu może ona wchłaniać fragmenty rzeczywistości pierwszej. Co więcej, grę tę prowadzi mistrz, którego potężny umysł rzeczywiście potrafi uporządkować w ramach swojej konstrukcji tak ogromną ilość materiału historycznego, że nawet niezbyt naiwny czytelnik może dać się rozproszyć na tyle, by przeoczyć jej luki i niespójności oraz uwierzyć, że deklarowany cel przekształcenia umiłowania mądrości w system nauki [Ziel] został osiągnięty. Przebiegłość Hegla w wymyślaniu sformułowań maskujących egzystencjalną pychę dorównuje jego umiejętności odwlekania rozczarowania. Niejednoznaczność tej gry, jej przebiegłość i oszustwo, należy rozpoznać jako zjawisko samo w sobie, czyli zjawisko, które nie pojawia się wśród fenomenów Fenomenologii ducha, lecz które dzieło to trwale ustanowiło jako pierwowzór wielkiej gry opartej na zdobywaniu zaufania, prowadzonej przez człowieka nowoczesnego w jego rozdartej egzystencji pod takimi nazwami jak reklama, propaganda, komunikacja, a w szerszym znaczeniu ideologia polityczna.

Strukturę tej gry należy wyodrębnić i rozpoznać, ale nie wolno wyrywać jej z kontekstu księgi zaklęć. Hegel nie chce prowadzić tej gry dla samej gry, lecz pragnie odnaleźć Zauberworte, to jest magiczne słowa, które dadzą mu władzę nad rzeczywistością. W tym kontekście gra nie jest ucieczką od rzeczywistości, jak jawi się krytycznemu czytelnikowi, lecz niezbędnym środkiem ustanowienia „wiedzy rzeczywistej”, pozwalającej Heglowi przywołać postać przyszłości. Ponieważ nie można tego dokonać w rzeczywistości, lecz jedynie poprzez akt metastatycznej wyobraźni (wyobraźni dążącej do radykalnego przeobrażenia rzeczywistości zgodnie z własnym projektem), a obrazy wytworzone przez ten akt muszą być wewnętrznie spójne, historia musi zostać przekształcona w dialektyczny proces świadomości, która zmierza do osiągnięcia pełnej refleksyjnej samowiedzy w metastatycznej „świadomości” zawieszonej w próżni wyobraźni Hegla. Aby zerwać łańcuch, z którym Hegel wyobraża sobie, że jest związany, musi on zatem przywiązać historię do wyobrażonego łańcucha procesu dialektycznego. Radykalne przeobrażenie rzeczywistości (Metastasis) miłośnika mądrości w posiadacza wiedzy wymaga przeobrażenia historii w dialektykę Fenomenologii ducha.

Konstrukcja księgi zaklęć jest zatem brutalnym zniszczeniem rzeczywistości. W rzeczywistości historycznej prawda filozofa jest egzegezą jego doświadczenia: rzeczywisty człowiek uczestniczy w rzeczywistości Boga i świata, społeczeństwa i samego siebie, a swoje doświadczenia wyraża za pomocą mniej lub bardziej adekwatnego języka symbolicznego. Choć jego doświadczenie rzeczywistości i jej symboliczne przedstawienie mogą być ograniczone, niepełne i wymagać dalszej rewizji, zachowują swoją godność jako autentyczny obraz, jaki człowiek tworzy sobie o boskiej rzeczywistości kosmosu, który go obejmuje i otacza. Co więcej, filozof wie, że jego własne doświadczenie uczestnictwa, choć dzięki kontroli noetycznej (rozumowemu badaniu i krytycznej refleksji nad doświadczeniem) prowadzi do bardziej zróżnicowanego wglądu w prawdę rzeczywistości, niż jest to możliwe w węższym świecie mitu, pozostaje tym samym doświadczeniem uczestnictwa w tej samej rzeczywistości, które zrodziło symbolikę poddaną słabszej kontroli noetycznej. Niezależnie od tego, jak doniosły może być postęp w poznaniu, filozof jako człowiek pozostaje równie daleko lub równie blisko boskiej sophia, jak jego mitopoetycki poprzednik. Postęp w poznaniu może pogłębić rozumienie własnego człowieczeństwa, ale nie może znieść ludzkiej kondycji. Choć mogą się znacznie różnić pod względem historycznego poziomu osiągniętego poznania, miłośnik mitów (philomythos) i miłośnik mądrości (philosophos), wierzący w zbawienie przez Chrystusa, starożytny gnostyk, średniowieczny alchemik i nowoczesny czarnoksiężnik są sobie równi pod względem jednakowego dystansu, jaki dzieli ich człowieczeństwo od Boga. Równoważność symboliki jako wyrazu ludzkiego poszukiwania prawdy o sobie i podstawie własnego istnienia stanowi zasadę ustanowioną przez Arystotelesa, która kieruje filozoficznym badaniem rozmaitych przejawów prawdy doświadczanej i wyrażanej symbolicznie [Eric Voegelin: Na temat arystotelesowskiej zasady równoważności zob. moje Anamnesis, Monachium, 1966, s. 297–299.].

Wyobrażenie, że poszukiwanie prawdy nie stanowi istoty człowieczeństwa, lecz jest historyczną niedoskonałością poznania, którą w toku dziejów przezwycięży wiedza doskonała, kładąc kres samemu poszukiwaniu, jest zamachem na ludzką świadomość własnego istnienia pod zwierzchnictwem Boga. Jest zamachem na godność człowieka. Właśnie takiego zamachu dokonuje Hegel, zastępując konkretną świadomość konkretnego człowieka wyobrażoną „świadomością”, która przemierza swój dialektyczny szlak w czasie, aż osiągnie absolutną samoświadomość w jego systemie. Swoją konstrukcję podtrzymuje, narzucając zamknięty układ wzajemnych zależności między symbolami Ducha (Geist), historii, czasu, przestrzeni i świata. Nie ma historii, zanim Duch nie wprawi jej w ruch w azjatyckich imperiach Chin, Indii i Persji. Nie będzie też historii po tym, jak Duch osiągnie samoświadomość w imperium napoleońskim i Heglowskim Systemie Nauki.

Ta ostatnia postać ducha (diese letzte Gestalt des Geistes) nadaje „swojej prawdziwej i pełnej treści zarazem formę Jaźni”. „Duch przejawiający się w tym elemencie świadomości (czyli, co na jedno wychodzi, wytworzony w nim i przez niego) jest nauką”. „Jest wiedzą absolutną” (Ph 556).

Jednak zanim Duch osiągnie swoją postać pojęciową (Begriffsgestalt, to jest formę, w której duch zostaje ujęty jako pojęcie), posiada już istnienie (Dasein, to jest istnienie, bycie obecnym) „jako podstawa i pojęcie w swojej nieruchomej prostocie, to znaczy jako wewnętrzność lub Jaźń Ducha, która jeszcze nie istnieje (noch nicht da ist)”. Istnieje doświadczenie i poznanie Ducha jako substancji, to znaczy „jako prawdy odczuwanej, jako boskości objawiającej się odwiecznie we wnętrzu człowieka, jako boskości, w którą się wierzy lub jakkolwiek inaczej zechcemy to wyrazić”. Jednak owo doświadczenie (Erfahrung, to jest doświadczenie, w filozofii Hegla również proces, w którym świadomość poznaje i przekształca własne rozumienie rzeczywistości) Ducha jako substancji, dokonujące się poprzez „religię”, ma raczej charakter ukrycia (Verborgenheit, to jest skrytość, pozostawanie w ukryciu) niż objawienia (Offenbarung, to jest objawienie, ujawnienie), ponieważ substancja nie została jeszcze w pełni ujawniona jako moment procesu dialektycznego, który jako taki może zostać rozpoznany dopiero retrospektywnie, z pozycji osiągniętej wiedzy absolutnej.

Ten ruch Ducha (Geist) od jego ukrytej postaci pojęciowej jako substancji ku postaci pojęciowej ujawnionej w samoświadomości wiedzy absolutnej stanowi treść procesu dialektycznego (Ph 557–558).

Wyobrażony proces wyobrażonej „świadomości” musi zatem zostać zabezpieczony przed rzeczywistością historii poprzez przekształcenie czasu w wewnętrzny wymiar dialektyki. „Czas jest samym pojęciem w jego istnieniu (der da ist), takim, jakie przedstawia się świadomości jako pusta naoczność (Anschauung, to jest bezpośrednie oglądanie lub ujmowanie przedmiotu); dlatego Duch z konieczności przejawia się w czasie i będzie się w nim przejawiał dopóty, dopóki nie pojmie (erfasst) czystego pojęcia samego siebie, czyli dopóki nie zniesie samego czasu”. Czas jest „czystą Jaźnią (Self), oglądaną z zewnątrz, lecz jeszcze niepojętą przez samą siebie”. Pojęcie, pojmując samo siebie, „znosi swoją formę czasową (hebt seine Zeitform auf)”.

Dlatego „czas jawi się jako przeznaczenie i konieczność Ducha, który nie osiągnął jeszcze pełni w samym sobie”. Nie może on jednak osiągnąć tej pełni jako samoświadomy Duch, zanim nie przebędzie swojej drogi jako Duch Świata (Weltgeist, to jest duch urzeczywistniający się w dziejach ludzkości). „Ruch, poprzez który sam wytwarza formę własnego poznania, jest pracą, jaką wykonuje jako historia rzeczywista” (Ph 558–559). Znaczenie tej konstrukcji stanie się jasne, jeśli zrozumiemy, że Hegel stosuje do czasu Ducha w historii ten sam argument, który Platon i św. Augustyn zastosowali do czasu świata: czas jest wewnętrznym wymiarem rzeczywistości świata; nie istnieje żaden czas, w którym Bóg stworzył świat, ponieważ nie ma czasu przed czasem. „Historia rzeczywista” Ducha jest u Hegla historią świata posiadającego wewnętrzny wymiar czasowy. Jej początek i koniec znajdują się przed Bogiem, który ją stworzył. Nie było czasu przed czasem ustanowionym przez Hegla jako jego początek i nie będzie czasu po tym, jak Hegel zniesie formę czasową za pomocą swojego systemu. Hegel jest alfą i omegą „historii rzeczywistej”.

Tylko mistrz techniki filozoficznej mógł wymyślić konstrukcję świadomości, którą właśnie przeanalizowaliśmy. Jednak żaden filozof nie mógłby nigdy zadowolić się taką konstrukcją. Autor Fenomenologii ducha tak głęboko cierpi z powodu egzystencjalnego konfliktu między swoimi dwiema tożsamościami, że pytanie o to, co Hegel naprawdę myślał, niemal traci sens. Interpretator musi zachować czujność wobec gier tej rozdwojonej tożsamości. Musi brać „Hegla” w cudzysłów, ponieważ żadne twierdzenie dotyczące „intencji Hegla” nie może być prawomocne, jeśli nie uwzględnia skomplikowanego ruchu jego „ja”. W poprzednim akapicie na przykład kategorycznie określiłem konstrukcję heglowską jako zamach na godność człowieka. Ale czy rzeczywiście nim jest? Jeśli umieścimy się wewnątrz tej konstrukcji, nie znajdziemy tam żadnego zamachu na człowieka i jego godność, ponieważ „Hegel” wyklucza świadomość rzeczywistego człowieka ze swojej wyobrażeniowej konstrukcji „świadomości”.

Ruch poznania dialektycznego „jest kręgiem powracającym do samego siebie, który zakłada początek osiągany dopiero na końcu” (Ph 559). KIEDY RAZ WEJDZIESZ DO MAGICZNEGO KRĘGU, KTÓRY CZARNOKSIĘŻNIK NAKREŚLIŁ WOKÓŁ SIEBIE, JESTEŚ ZGUBIONY [Eric Voegelin: Badacze Hegla zwracali uwagę na ten problem; zob. Jörg Splett, Die Trinitätslehre G. W. F. Hegels, Fryburg/Monachium, 1965]. A jednak zamach na godność rzeczywiście ma miejsce, ponieważ „Hegel” przedstawia swoją konstrukcję nie jako prywatną rozrywkę, lecz jako jawne, publiczne ogłoszenie naukowej prawdy o rzeczywistości człowieka w społeczeństwie i historii.

Nie można po prostu zbyć tej konstrukcji Hegla jako maniakalnego fantasty, ponieważ istnieje drugi „Hegel”, który utrzymuje, że jego konstrukcja jest traktatem o aletheia, czyli prawdzie. I wtedy pojawia się trzeci „Hegel”, obejmujący dwóch poprzednich, czyli potężny czarnoksiężnik, który narzuca swoje „opus” (dzieło) epoce aż nazbyt spragnionej znalezienia drogi wyjścia z rozdarcia za pomocą czarnoksięstwa.

Grę Tożsamości należy obserwować ze szczególną uwagą, jeśli chce się zrozumieć ogłoszenie przez Hegla śmierci Bogaˣᵛ. Kwestia ta pozostaje żywa, o czym świadczy niedawna fala odrodzenia idei śmierci Boga. Trudno jednak wyobrazić sobie, aby tak było, gdyby jej zwolennicy choć raz poddali się dyscyplinie uważnej lektury Hegla, powszechnie uznawanej za zajęcie nieprzyjemne. W kontekście Fenomenologii Ducha śmierć Boga jest bowiem nierozerwalnie związana z życiem Boga, które osiąga pełnię w systemie „Hegla”. Zagadnienie należy raczej sformułować jako alternatywę:   Przyjrzyjmy się zatem poszczególnym posunięciom tej gry.

1.„Świadomość” jest rzeczywistością absolutną; jej proces jest teogonią (procesem powstawania i rozwoju boskości), a kiedy dobiega końca, Bóg staje się w pełni rzeczywisty i obecny. Istotnie, pod koniec rozdziału VI Hegel wprowadza Ja (Ich – podmiot świadomy samego siebie), które „jest pewne pewności Ducha w samym sobie”, jako Boga objawiającego się (erscheinende Gott), który objawia się „pośród tych, którzy poznają samych siebie jako czystą wiedzę” (Ph 472). Następnie rozdział VII usuwa Boga chrześcijańskiego objawienia, umieszczając Go na właściwym Mu miejscu, to znaczy jako ukształtowaną formę religijną (Gestalt) świadomości, obecnie już przestarzałą i martwą. Wreszcie w rozdziale VIII świadomość jako „wiedza absolutna” pozostaje sama ze sobą. Ponieważ rozdziały te napisał Hegel i ponieważ, jak można przypuszczać, nie był nieprzytomny podczas ich pisania, musimy dojść do wniosku, że w 1807 roku Hegel stał się Bogiem.

2. Wniosek ten jest jednak zaledwie pierwszym słowem w tej sprawie. Należy uwzględnić problem „kręgu”: to, co konstrukcja osiąga na „końcu” swojego kręgu, jest „początkiem”, który został z góry założony (Ph 559). Jeśli Bóg objawia się w pełni na „końcu” systemu „Hegla”, musimy uznać, że Bóg był już „Heglem” na samym początku, tyle że „Heglem” prostszym, bardziej substancjalnym i mniej refleksyjnie świadomym samego siebie.

3. Sprawę dodatkowo komplikuje pewna drobna niepewność dotycząca stanowiska „Hegla” wobec Trójcy Świętej. Nie znalazłem w jego dziełach żadnej wskazówki, aby „Hegel” kiedykolwiek był Bogiem Ojcem. Rola ta została zarezerwowana dla „pierwotnej istoty”. Wydaje się jednak, że był Synem. W Logik (Logice, 1812) nie ma wątpliwości, że Hegel jest Logosem, Synem Bożym, tyle że kimś większym i doskonalszym. O tym jednak powiemy za chwilę. W Fenomenologii ducha (1807) można znaleźć jednoznaczne stwierdzenie, że Hegel nie uważa siebie za Boga Ojca, lecz jedynie za Syna. Pod koniec rozdziału VI, Bóg objawiający się (erscheinende Gott) jest obecny, wcielony, pośród nas, którzy poznajemy samych siebie jako czystą wiedzę (Ph 472). Nie ulega natomiast wątpliwości, że w całej Fenomenologii ducha „Hegel” jest Duchem Świętym.

4. Pod koniec życia Hegel nadal pozostawał wierny protestanckiej ortodoksji. Jeszcze w 1830 roku wygłosił wykład z okazji trzechsetnej rocznicy Confessio Augustana (Wyznania augsburskiego, podstawowego dokumentu doktrynalnego luteranizmu). Na pierwszy rzut oka ortodoksyjny „Hegel” jest nie do pogodzenia z „Heglem”, który ogłasza śmierć Boga. Stanowiska te popadną jednak w sprzeczność jedynie w oczach fundamentalistycznych interpretatorów, którzy rozumieją śmierć Boga jako ateistyczny kontr dogmat przeciwstawiony teizmowi chrześcijańskiego Credo. Dla „Hegla”, jak już sugerowałem, Bóg jest jak najbardziej żywy i objawia się w jego systemie doskonałej niż kiedykolwiek wcześniej w swoich poprzednich postaciach (Gestalten), w których zgodnie z konstrukcją heglowską był raczej „ukryty” niż „objawiony”. Dla Hegla wyobrażonej świadomości ortodoksja stanowiła prawomocną fazę dialektycznego procesu Ducha (Geist), choć obecnie została zastąpiona, dzięki pracy Ducha Świata (Weltgeist), przez jego ostateczną postać (Gestalt) w systemie. Bóg umarł wyłącznie w odniesieniu do systemu Hegla. Według Hegla nie można mówić o śmierci Boga bez wejścia w jego system, podobnie jak nie można mówić o śmierci Boga czy Jego zamordowaniu u Nietzschego, jeśli Bóg nie staje się Übermensch (nadczłowiekiem, to jest istotą, która przezwycięża dotychczasowego człowieka i sama ustanawia wartości)ˣᵛⁱ. Rozkoszowanie się śmiercią Boga, wyciąganie z niej ateistycznych wniosków czy próby zaradzenia jej poprzez działania społeczne zarówno Hegel, jak i Nietzsche uznaliby za godne pogardy rozrywki.

5. Ostatecznie „śmierć Boga” jest niezrozumiała bez „śmierci Hegla”. W Fortsetzung des Systems der Sittlichkeit (Kontynuacji systemu etyczności) Hegel przedstawił spekulację filozoficzną jako alternatywę dla śmierci w walce. „Wiedza absolutna” miała być formą, „w której czysta świadomość nieskończoności jest możliwa bez określenia jednostkowego i niezależnego życia” (D 314). We Wprowadzeniu do Fenomenologii Ducha, napisanym po ukończeniu zasadniczej części dzieła, Hegel ujmuje problem spekulacji jako śmierci życia jednostkowego:

Ziel (cel) jest równie koniecznie zawarty w wiedzy, jak postęp prowadzący ku niemu. Znajduje się on bowiem tam (es ist da), gdzie wiedza nie musi już wykraczać poza samą siebie, gdzie odnajduje samą siebie, gdzie pojęcie odpowiada przedmiotowi, a przedmiot pojęciu. To, co ograniczone do życia naturalnego, nie może samo z siebie wykroczyć poza swoje bezpośrednie istnienie, lecz zostaje wypchnięte poza nie przez coś od siebie różnego, a owo wyrwanie poza własne granice (hinausgerissen werden) jest jego śmiercią.

Świadomość natomiast jest dla samej siebie własnym pojęciem. Już w swojej bezpośredniości jest wykraczaniem poza to, co ograniczone, a ponieważ ograniczenie stanowi część jej samej, jest również wykraczaniem poza samą siebie. Wraz z jej jednostkowością dane jest jej także to, co wykracza poza jednostkowość, choćby owo przekroczenie istniało jedynie po stronie tego, co ograniczone, jak w przypadku naoczności przestrzennej. Dlatego świadomość sama zadaje sobie gwałt, niszcząc (verderben, to jest doprowadzać do zguby, niszczyć) własne ograniczone zaspokojenie (Ph 69).

Hegel rozważa następnie lęk wywołany śmiercią ograniczonej świadomości wskutek wysiłku spekulatywnego. Człowiek będzie cofał się przed „prawdą” i próbował zachować to, co grozi mu utratą. Nie będzie mu jednak łatwo odnaleźć spokój ducha w „bezmyślnej bezwładności” ani w „sentymentalnym przekonaniu, że wszystko jest dobre na swój sposób”, ponieważ niepokój myśli zakłóci zarówno bezmyślną bezwładność, jak i sentymentalizm. Hegel zamyka ten katalog lękiem przed prawdą, ukrywającym się za tak gorliwym do niej dążeniem, że nie dopuszcza ono żadnej innej prawdy poza prawdą suchego Ja (trockene Ich, to jest jaźni zamkniętej we własnej subiektywności), które w każdym przypadku uważa się za mądrzejsze od wszelkiego myślenia, zarówno własnego, jak i cudzego. Z tego katalogu sposobów ucieczki wyłania się niepokój myślenia (the unrest of thought) oraz wiara w rzeczywistość, która okaże się równie podatna na samorefleksyjne ujmowanie pojęciowe, jak egzystencjalne właściwości myśliciela usiłującego przekroczyć naturalne ograniczenia istnienia i zmierzającego ku śmierci wiedzy absolutnej.

Wraz z ostatnim rozdziałem Fenomenologii Ducha Hegel, jako „określenie jednostkowego i niezależnego życia”, umiera. Bóg umarł, a teraz wraz z Nim umiera również Hegel. Przypomina to ostatnią scenę tragedii elżbietańskiej.

Śmierci Hegla nie należy oddzielać od śmierci Boga. Obie stanowią, w kontekście spekulatywnego czarnoksięstwa, odpowiednik teologii mistycznej (theologia mystica,  to jestpoznania Boga poprzez bezpośrednie doświadczenie duchowe, wykraczające poza poznanie pojęciowe), która uznaje symbolikę teologii pozytywnej za prawomocną, a jednocześnie zna pośredniczące uczestnictwo w boskiej podstawie istnienia, mistyczne zjednoczenie z Bogiem(unio mystica), które wykracza poza tę symbolikę. Hegel był niespełnionym mistykiem [Eric Voegelin: Na temat problemu mistycyzmu i jego zniekształcenia przez Hegla zob. znakomitą uwagę w pracy Alexandre’a Kojève’a, Introduction à la lecture de Hegel. Leçons sur la Phénoménologie de l’esprit, Paryż, 1947, s. 296].

Napoleon i Hegel, działanie i wiedza

Na zakończenie: śmierć Boga jest niebezpieczną zabawką w rękach intelektualnych epigonów i zagubionych teologów.

 

IV

 

Nikt nie jest w stanie uleczyć duchowego nieładu całej „epoki”. Filozof nie może zrobić wiele więcej, niż uwolnić się od gruzów bożków, które pod nazwą „epoki” grożą mu zranieniem i pogrzebaniem. Może też żywić nadzieję, że przykład jego wysiłku pomoże innym, znajdującym się w podobnej sytuacji i odczuwającym to samo pragnienie urzeczywistnienia własnego człowieczeństwa pod zwierzchnictwem Boga. Hegel natomiast nie zamierzał stać się człowiekiem, lecz Wielkim Człowiekiem. Jego obsesją było zostanie Wielkim Człowiekiem, którego imię wyznaczy epokę w historii. Co więcej, nie chciał być jednym z Wielkich Ludzi w historii, poprzedzanym przez innych i mającym swoich następców, lecz największym ze wszystkich. Pozycję tę mógł zapewnić sobie jedynie poprzez zostanie Wielkim Człowiekiem, który zniesie historię, ery i epoki, przywołując Epokę Ostateczną, na której odtąd na zawsze pozostanie jego piętno. Wielki-Wielki Człowiek w historii jest Wielkim Człowiekiem poza historią. Siłą napędową czarnoksięstwa Hegla było pragnienie zdobycia władzy nad historią poprzez położenie jej kresu, wraz z jej rozdarciem i nudą.

Co skłania potencjalnego filozofa do szaleństwa polegającego na pragnieniu zostania Wielkim-Wielkim Człowiekiem, pozostaje nieprzeniknioną tajemnicą. Podobnie jak w przypadku wielkich następców Hegla w czarnoksięstwie, Karola Marksa i Nietzschego, którzy pragnęli przywołać Übermensch, duchowa choroba polegająca na postrzeganiu rzeczywistości i zamykaniu własnego istnienia w konstrukcji wyobrażonej Drugiej Rzeczywistości jest tajemnicą między Bogiem a człowiekiem. Nie pozostaje nic innego, jak opisać to zjawisko. W przypadku Hegla pięć czy sześć lat poprzedzających publikację Fenomenologii Ducha w 1807 roku stanowiło okres krytyczny, w którym wykrystalizował się jego magiczny projekt. Choć chciałoby się dysponować pełniejszą dokumentacją tego procesu, dotychczas opublikowane rękopisy wystarczają, by umożliwić jego rekonstrukcję.

Tym, co wykrystalizowało się w tych przełomowych latach, była przede wszystkim symbolika Ducha (Geist), Myśli (Gedanke), Przedstawienia (Vorstellung, to jest treści ujmowanej przez świadomość w formie wyobrażenia) i Idei (Idee, to jest narzędzie służące przesłonięciu rzeczywistości Mitu, Filozofii i Objawienia). Jej natura i funkcja stają się widoczne w heglowskiej krytyce mitów platońskich. Mity mają swój urok i są bardzo użyteczne z pedagogicznego punktu widzenia, czynią dialogi atrakcyjną lekturą, ale zarazem ujawniają niezdolność Platona do przeniknięcia określonych obszarów Ducha za pomocą Myśli.

„Mit jest zawsze przedstawieniem, które wprowadza obrazy zmysłowe, odwołując się do wyobraźni, a nie do myślenia. W tym sensie stanowi wyraz bezsilności myśli, która nie potrafi jeszcze zawładnąć samą sobą. W przedstawieniu mitycznym myśl nie jest jeszcze wolna. Postać zmysłowa jest zanieczyszczeniem myśli, ponieważ nie potrafi wyrazić tego, co myśl pragnie wyrazić… Platon często mówi nam, że trudno jest kontynuować jakiś temat za pomocą myślenia, dlatego chce przełożyć go na mit. Jest to oczywiście łatwiejsze” [Eric Voegelin: Georg W. F. Hegel, Vorlesungen über die Geschichte der Philosophie (Wykłady z historii filozofii), t. II, wydanie jubileuszowe pod redakcją Hermanna Glocknera, s. 188–189. Wykłady z historii filozofii zostały po raz pierwszy wygłoszone w semestrze zimowym 1805–1806 w Jenie].

Fragment ten brzmi tak, jakby Hegel nigdy, nawet przez chwilę, nie dostrzegł, że wprowadzanie mitów przez Platona nie świadczy o niepowodzeniu myśliciela, lecz o jego krytycznym rozumieniu analizy filozoficznej i jej granic. Filozof może wyjaśniać strukturę i proces świadomości. Może wyraźniej wyznaczać granicę między rzeczywistością świadomości a rzeczywistością tego, czego jest ona świadoma. Nie może jednak ani rozszerzyć ludzkiej świadomości tak, aby objęła całą rzeczywistość, w której zachodzi dane wydarzenie, ani przekształcić rzeczywistości w wydarzenie zachodzące w świadomości. Platon doskonale wie, że mity takie jak o Erosie, o psyche jako miejscu, w którym człowiek poszukuje boskiej podstawy swojego istnienia, o nieśmiertelności duszy, o jej istnieniu przed życiem ziemskim i po nim, o jej winie i oczyszczeniu, o sądzie ostatecznym oraz o demiurgicznym pochodzeniu kosmosu symbolizują doświadczenia Ducha. Platon wie jednak również, że Duch człowieka nie jest tożsamy z rzeczywistością, w której człowiek świadomie uczestniczy poprzez doświadczenie. Doświadczenie uczestnictwa w bosko uporządkowanym kosmosie, rozciągającym się poza sferę ludzką, można wyrazić jedynie za pomocą mitu. Nie można go przekształcić w proces myślowy zachodzący wewnątrz świadomości. Co więcej, Platon był tak głęboko świadomy współistotności człowieka z boską rzeczywistością, a zarazem braku jego tożsamości z nią, że stworzył specjalny symbol dla ludzkiego doświadczenia pośredniego położenia między tym, co ludzkie, a tym, co boskie. Świadomość tego położenia nazwał metaxy (gr. „pomiędzy”), to jest byciem-pomiędzy właściwym ludzkiej egzystencji.

Bycie-pomiędzy właściwe ludzkiej egzystencji nie jest pustą przestrzenią między dwiema statycznymi rzeczywistościami, lecz miejscem spotkania tego, co ludzkie, z tym, co boskie, w świadomości ich wzajemnego przenikania się i oddziaływania. Świadomość bycia-pomiędzy (metaxy) rozwija się w toku historii. Wyodrębnienie świadomości noetycznej za sprawą filozofów jest wydarzeniem historycznym, a kiedy już nastąpi, ludzkie poznanie świadomości oraz tego, co poza nią, osiąga wyższy poziom. Dawny mit był odpowiedni do wyrażenia mniej zróżnicowanego doświadczenia kosmosu. Kiedy jednak świadomość zostaje rozświetlona poznaniem noetycznym, potrzebny staje się nowy mit. Platon wyraźnie przeciwstawia własne mity mitom Homera. Ten rzeczywisty postęp poznania noetycznego, któremu towarzyszy odpowiednie przekształcenie mitu, Hegel rozciągnął na postulat metastatycznej demitologizacji, mającej wchłonąć to, co znajduje się poza świadomością, do wnętrza samej świadomości. Nie sposób ustalić, w jakim stopniu Hegel zdawał sobie sprawę z własnego przekształcenia bycia-pomiędzy egzystencji w dialektykę wyobrażonej świadomości. Ze względu na samą naturę przedsięwzięcia nie mógł w pełni ujawnić swojego zwodniczego postępowania, nie porzucając zarazem całego projektu. Nie ma natomiast wątpliwości co do celu postulowanej przeobrażonej rzeczywistości (metastasis): tylko jeśli „rzeczywistość zostanie doprowadzona do zgodności z pojęciem, Idea stanie się istniejącą rzeczywistością”. „Rządzić oznacza określać rzeczywisty stan rzeczy, aby działać w nim zgodnie z naturą rzeczy. Wymaga to świadomości pojęcia rzeczy… Idea musi zostać urzeczywistniona w historii; Bóg rządzi światem, Idea jest absolutną mocą, która sama siebie stwarza”¹. Filozof może osiągnąć tożsamość z boską mocą Idei rządzącej światem, jeśli dokona przeobrażenia rzeczywistości (metastasis) filozofii w „ruch czystej myśli”, jeśli rzeczywiście zdoła wchłonąć rzeczywistość w pojęcie ˣᵛⁱⁱ.

Filozofowanie Platona miało, według interpretacji Hegla, ten sam cel co jego własne: kiedy Platon pragnie, aby filozofowie zostali władcami, oznacza to, że „całość społeczeństwa powinna być określana przez zasady ogólne”. W ówczesnych warunkach greckiej polis było to niemożliwe. Jednak w bardziej rozwiniętych warunkach nowoczesnego państwa cel filozofa musi ulec zmianie, ponieważ bezpośredni cel Platona został już w znacznej mierze osiągnięty. Od czasów najazdów, kiedy chrześcijaństwo stało się religią powszechną, budowa Królestwa Ponadzmysłowego (Übersinnliche Reich, to jest porządku wykraczającego poza rzeczywistość dostępną zmysłom) w rzeczywistości społeczeństwa i historii stała się uznanym celem państwa. W nowoczesnym państwie, jeśli jest ono rządzone według zasad ogólnych, platoński program króla-filozofa został już urzeczywistniony, czego przykładem są rządy Fryderyka II w Prusach. Wraz z tym postępem nowoczesnego państwa w stosunku do starożytnej polis zmieniła się rola filozofa. Postać króla-filozofa stała się na scenie politycznej do tego stopnia „zwyczajem, nawykiem”, że „książąt nie nazywa się już nawet filozofami”. Filozof nie musi więc dłużej zajmować się ustanawianiem zasad ogólnych w obrębie porządku społecznego. Dzieło urzeczywistniania Idei w procesie historii świata może spokojnie pozostawić takim postaciom jak Fryderyk II. Filozof wykroczył już poza zwykłą władzę królewską; zjednoczył się z absolutną mocą Idei w historii.

Obsesją Hegla była władza. Jeśli chciał zostać czarnoksiężnikiem zdolnym przywołać postać historii, musiał za pomocą myśli przeniknąć wydarzenia polityczne swojej epoki tak głęboko, aż wydarzenia i myśl stałyby się jednym. Wydarzenia lat poprzedzających publikację Fenomenologii Ducha były rzeczywiście wstrząsające. 18 maja 1804 roku Napoleon został ogłoszony cesarzem Francji. 11 sierpnia Franciszek II odpowiedział na to, przyjmując tytuł Franciszka I, cesarza Austrii. Następnie obaj nowi cesarze wzajemnie się uznali. W 1805 roku wybuchła wojna trzeciej koalicji, podczas której stoczono bitwy pod Trafalgarem i Austerlitz, zakończona 26 grudnia traktatem preszburskim. Rok 1806 przyniósł napoleońską reorganizację Europy poprzez system federacyjny. 12 lipca utworzono Związek Reński pod protektoratem Napoleona. 6 sierpnia Franciszek II zrzekł się godności cesarza rzymskiego i ogłosił rozwiązanie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Na te właśnie wydarzenia Hegel odpowiedział 18 września 1806 roku, kończąc swoje collegium (cykl wykładów akademickich) poświęcone tak zwanej filozofii spekulatywnej następującym przemówieniem do studentów:

„Panowie, oto filozofia spekulatywna w takim kształcie, do jakiego zdołałem doprowadzić jej opracowanie. Potraktujcie ją jako początek filozofowania, które wy powinniście kontynuować. Żyjemy w doniosłej epoce, w czasie wielkiego fermentu. Duch, gwałtownym porywem, ruszył naprzód, aby pozostawić za sobą swoją dotychczasową konkretną postać (Gestalt) i przyjąć nową. Cała masa dotychczasowych wyobrażeń i pojęć (der bisherigen Vorstellungen), więzi spajające świat, rozpadły się i runęły niczym senne widziadło. Przygotowuje się nowe objawienie (Hervorgang, to jest wyłonienie się, ukazanie się) Ducha. Zadaniem filozofii jest powitać jego nadejście i rozpoznać je, podczas gdy inni, stawiając bezsilny opór, kurczowo trzymają się tego, co należy już do przeszłości, a większość pozostaje jedynie nieświadomym jego nadejścia tłumem. Filozofia natomiast, rozpoznając w nim (Ducha) to, co wieczne, musi oddać mu należną cześć. Polecając się waszej życzliwej pamięci, życzę wam udanych wakacji” [Eric Voegelin: Aus Jenenser Vorlesungen (Z wykładów jenajskich), (D 335–352), s. 352].

Cztery tygodnie później, 14 października, rozegrały się bitwy pod Jeną i Auerstedt. Dzień przed bitwą Hegel miał przyjemność zobaczyć Napoleona osobiście. Swoją reakcję na to wydarzenie opisał w słynnym liście do przyjaciela Niethammera, datowanym: „Jena, poniedziałek, 13 października 1806 roku, dzień, w którym Jena została zajęta przez wojska francuskie, a cesarz Napoleon wkroczył w jej mury”. Hegel pisał:

„Widziałem cesarza, tę duszę świata, jadącego konno przez miasto, a następnie poza jego granice, na rekonesans. Było to doprawdy cudowne uczucie zobaczyć taką jednostkę, która skupiona w jednym punkcie, siedząc na koniu, ogarnia cały świat i nad nim panuje” [Eric Voegelin: Briefe von und an Hegel (Listy Hegla i do Hegla), t. I, red. Johannes Hoffmeister, 1952, s. 120].

Fragment ten daje bardzo dobry obraz stanu ducha Hegla w tych przełomowych latach. Znajdujemy w nim przenikliwą obserwację dotyczącą mas, które nigdy nie wiedzą, co naprawdę je dotyka; nieprzejednanych tradycjonalistów, którzy nie potrafią uwierzyć, że gmach, któremu przez stulecia pozwalali popadać w ruinę, w końcu rzeczywiście się zawali; a także obowiązku człowieka, by rozumieć, co dzieje się wokół niego i odnaleźć orientację w sytuacji rewolucyjnych przemian. Jednak rzeczywista odpowiedź Hegla na to wyzwanie ujawnia pneumatologiczne pomieszanie człowieka, którego filozoficzne „ja” ulega rozpadowi, podczas gdy „ja” czarnoksiężnika zaczyna się krystalizować. Arystotelesowskie thaumazein (gr. zdumienie, z którego rodzi się filozofia) przekształciło się w „cudowne uczucie” wywołane widokiem cesarza. Bóg zniknął za neoplatońską duszą świata, która z kolei ukazuje się jako postać siedząca na koniu. Jeździec zdolny przywołać skojarzenia z Apokalipsą stał się zatem nową konkretną postacią Ducha (Gestalt Geist), przybywającą na świat, aby nad nim zapanować. A cześć, jaką filozofia oddaje tej nowej konkretnej postaci (Gestalt), nie jest dokładnie tym, co rozumiemy przez oddawanie cesarzowi tego, co cesarskie, a Bogu tego, co boskie.

Kiedy filozof spieszy z oddaniem hołdu dokonującemu się podbojowi imperialnemu, budzi podejrzenie, że jest lekkomyślnym oportunistą. Kiedy ogłasza, że obowiązkiem filozofii jest oddanie należnej czci nowej konkretnej postaci (Gestalt) w historii, brzmi to tak, jakby sprowadzał filozofię do roli służebnicy władzy (ancilla potestatis). Kiedy zachęca swoich studentów, by poszli za jego przykładem, zdaje się dopuszczać prawdziwego deprawowania młodzieży, które Platon uważał za zbrodnię ustępującą pod względem potworności jedynie fizycznemu morderstwu. A kiedy po Waterloo przenosi honory należne pokonanemu cesarstwu na państwo pruskie, zdaje się dopełniać portretu odrażającej osobistości. Choć żaden portret nie mógłby bardziej podstępnie zniekształcić osobowości Hegla, trzeba go nakreślić, ponieważ jego wierność faktom ukazuje publiczne oblicze nowoczesnej deformacji egzystencji. Choroba duchowa nie jest sprawą prywatną, lecz pociąga za sobą konsekwencje publiczne. Człowiek, który deformuje samego siebie, nie żyje w próżni, lecz pośród społeczeństwa, a Druga Rzeczywistość, którą dla siebie stworzył, oddziałuje na Pierwszą Rzeczywistość, w której żyje. Cechy charakteru składające się na ten portret wynikają z tarcia między Drugą a Pierwszą Rzeczywistością. Złośliwie zniekształcają one prawdę, jeśli patrzeć z perspektywy człowieka duchowo chorego, który wikła się w takie sytuacje, lecz w rzeczywistości są autentycznymi i godnymi ubolewania konsekwencjami życia w nieprawdzie.

Reakcja Hegla na przeniesienie władzy cesarskiej (łac. translatio imperii), którego był świadkiem, może wydawać się niestosowna, jeśli oceniać ją według kryteriów Mitu, Filozofii i Objawienia, ponieważ te formy symboliczne wyrażają rzeczywistość tak, jak doświadcza jej człowiek, którego dusza pozostaje otwarta na boską podstawę kosmosu i własnego istnienia. Nie będzie ona jednak wcale wydawała się niezrozumiała, jeśli oceniać ją według kryteriów egzystencji czarnoksiężnika, którą Hegel rozwijał i ujmował w symbole językowe podczas swoich lat w Jenie. Jeśli człowiek żyje w otwartości na Boga, to jest w stanie, który Bergson nazywa l’âme ouverte (duszą otwartą), to świadomość własnego napięcia egzystencjalnego stanowi poznawcze jądro jego doświadczenia rzeczywistości. Jeśli natomiast człowiek deformuje swoje istnienie, zamykając je na boską podstawę, zmienia się poznawcze jądro jego doświadczenia rzeczywistości, ponieważ musi zastąpić boski biegun tego napięcia jakimś zjawiskiem immanentnym wobec świata. Zdeformowane jądro poznawcze pociąga za sobą zdeformowany sposób poznawania, w którym Pierwsza Rzeczywistość, doświadczana w egzystencji otwartej, zostaje przekształcona w Drugą Rzeczywistość, wyobrażoną w egzystencji zamkniętej. Hegel wybrał jako wyobrażony biegun absolutny „Cesarstwo”, rozumiane jako ekumeniczna organizacja ludzkości podporządkowana Idei historii. Deformacja bieguna poznawczego narzuciła zaś zdeformowany sposób poznawania, który wytwarza wyobrażoną historię Idei. Sposób ten ma jednak własną logikę. Choć geneza Heglowskiej Drugiej Rzeczywistości może wydawać się niezrozumiała, a nawet pozbawiona sensu, gdy zestawia się ją z Pierwszą Rzeczywistością za pomocą właściwych jej metod poznawczych, staje się zrozumiała na gruncie własnych założeń. Poniższe rozważania nad tym zdeformowanym sposobem poznawania opierają się na części zatytułowanej Aus Jenenser Vorlesungen (Z wykładów jenajskich), z której cytowałem już końcowe przemówienie do studentów, zamieszczonej w Dokumente Johannesa Hoffmeistera.

Hegla nie interesowała władza polityczna, lecz moc Idei. „Czysta Idea jest absolutną mocą, która sama siebie wytwarza”. „Czysta Idea jest mocą boskiej tajemnicy, z której niezmąconej zawartości natura i świadomy Duch zostają wyzwolone, aby istnieć samodzielnie”. (D 348). „Immanentna dialektyka absolutu jest historią życia (Lebenslauf, to jest przebieg życia) Boga” (D 348–349). „Stworzenie wszechświata jest wypowiedzeniem absolutnego Słowa, a powrót wszechświata do samego siebie jest słuchaniem (Słowa), tak że natura i historia stają się Medium (pośrednikiem, przestrzenią pośredniczącą) między wypowiadaniem a słuchaniem, które zniknie jako Bycie-Innym (Anderssein, to jest inność, istnienie jako coś odmiennego)”. Medium między wypowiadaniem a słuchaniem Słowa jest w języku Hegla odpowiednikiem platońskiej metaxy, oznaczającej świadomość egzystencji jako bycia-pomiędzy tym, co boskie, a tym, co ludzkie. Dla Hegla jednak filozofia nie jest, jak u Platona, świadomością metaxy, jej badaniem i porządkowaniem ludzkiego istnienia dzięki osiągniętemu poznaniu, lecz przedsięwzięciem zmierzającym do zniesienia Medium poprzez magiczny akt spekulacji. „Prawda w takiej postaci, w jakiej pojmuje ją religia objawiona”, musi zostać oczyszczona poprzez poznanie (Erkennen, to jest poznawanie, akt poznawczego ujmowania rzeczywistości). „Świadomość osiąga pełnię, wznosząc się ku najwyższemu punktowi widzenia poprzez kolejne przeobrażenia swoich postaci”. Opracowując „System Nauki”, świadomość osiąga tożsamość własnej pewności z prawdą religii objawionej. Dzięki urzeczywistnieniu absolutnej istoty treść nauki stała się dla samoświadomości: a) „samoświadomością ogólną”, b) „całą rzeczywistością, czyli istotą (Wesenheit, to jest istotowość, to, co stanowi istotę rzeczy) samą w sobie”, oraz c) „tą jednostkową samoświadomością dla samej siebie” (D 329–330). Pod mianem nauki filozofia przenika zatem boską tajemnicę i sama staje się samoświadomością konkretnego człowieka, który dokonał tego przeniknięcia, czyli Hegla. Medium świata dobiegło kresu za sprawą apokaliptycznego wydarzenia, w którym Słowo słyszy samo siebie przemawiające poprzez Heglowski System Nauki.

Chociaż wszechświat powraca do samego siebie jako całość, nie wszyscy uczestnicy zniesienia Medium działają z jednakowym stopniem świadomości. Na poziomie politycznym apokaliptyczny powrót jest raczej odczuwany niż poddawany refleksji; pozostaje na wpół świadomy. Aby w pełni świadomie uchwycić apokaliptyczny sens tego wydarzenia, niezbędna jest filozofia. Napoleon jest Wielkim Człowiekiem, ponieważ jako postać dziejowa służy Idei osiągającej swoją pełnię. Hegel jest Wielkim-Wielkim Człowiekiem, ponieważ jego System Nauki przypieczętowuje przemianę rzeczywistości poprzez jej świadomą autorefleksję. Imperialna ekspansja Napoleona i rozwój filozofii spekulatywnej Hegla wzajemnie się przenikają, reprezentując dwa poziomy świadomości w procesie apokaliptycznego powrotu.

W konsekwencji tej konstrukcji wyobraźni Hegel, z własnego punktu widzenia, nie mógłby być uznany za politycznego oportunistę. Deformacja jego poznawczego jądra uczyniła go ślepym na pragmatyczną historię Pierwszej Rzeczywistości i zmienne koleje władzy. Przekształcił już wydarzenia Pierwszej Rzeczywistości w symboliczne wydarzenia apokaliptycznego dramatu swojej wyobraźni, a ściślej mówiąc, w latach jenajskich przemiana ta była już w toku. Metastatyczną ekspansję można rozpoznać w języku wcześniejszego cytatu: „ganze Masse der bisherigen Vorstellungen (cała masa dotychczasowych wyobrażeń), które teraz rozpadają się niczym senne widziadło” (D 352). Wyrażenia tego nie sposób adekwatnie przełożyć na angielski, ponieważ język angielski nie przyswoił nowoczesnej symboliki apokaliptycznej w takim stopniu jak niemiecki. Przymiotnik bisherige (dotychczasowe, istniejące aż do tej chwili) łączy wszystkie wyobrażenia o historii i porządku społecznym, obowiązujące aż do czasu, gdy Hegel pisał te słowa, w jeden sen, który teraz musi zostać zniesiony przez prawdę rzeczywistości. Przymiotnik ten, użyty przez Hegla jako czynny symbol apokaliptyczny, przedostał się do pierwszego zdania Manifestu komunistycznego: „Die Geschichte aller bisherigen Gesellschaft ist die Geschichte der Klassenkämpfe” – „Historia całego dotychczasowego społeczeństwa jest historią walk klasowych”ˣᵛⁱⁱⁱ. W języku niemieckim zachował swoją funkcję również w takich sformułowaniach jak das Ende der bisherigen Geschichte (koniec dotychczasowej historii)ˣⁱˣ, użytym przez Alfreda Webera po wstrząsie drugiej wojny światowej. Angielskie odpowiedniki, takie jak „all previous conceptions” (wszystkie wcześniejsze wyobrażenia) czy „the history of all hitherto existing society” (historia całego dotychczas istniejącego społeczeństwa), nie oddają apokaliptycznego ciężaru słowa bisherige. Przekształcając historię pragmatyczną w dramat apokaliptyczny, człowiek tworzący tę wizję przemienia samego siebie ze zwykłego człowieka żyjącego w egzystencjalnej otwartości, z „ogniwa w łańcuchu”, w intelektualnego przewodnika ludzkości na drodze do metastatycznego wyzwolenia.

Wyodrębniłem symbol bisherige, ponieważ skupia on magiczną moc spekulacji w sferze społeczeństwa i historii. Jego przetrwanie w połączeniach alle bisherige Gesellschaft (całe dotychczasowe społeczeństwo) i Geschichte (historia) świadczy o jego przenikliwej sile. Jednak późniejsze uproszczenia i wulgaryzacje odrywają ten symbol od spekulatywnego kontekstu, z którego czerpie on swoją magiczną moc. Czarnoksiężnik pierwszej klasy, znający swoje rzemiosło, ani przez chwilę nie rozważałby przeobrażenia rzeczywistości historii bez przeobrażenia rzeczywistości kosmosu, którego historia jest częścią. Dlatego Hegel nadaje swoim bisherige Vorstellungen (dotychczasowym wyobrażeniom) kosmiczne tło, wypowiadając Zauberworte, to jest magiczne słowa, które przemieniają boski kosmos: powrót wszechświata do samego siebie; usłyszenie stwórczego Słowa, które dotąd było jedynie wypowiadane; odesłanie historii do przeszłości Medium, które teraz musi zostać zniesione; pojednanie rozdartej rzeczywistości dzięki mocy Idei, ostatecznie urzeczywistnionej w refleksyjnej samoświadomości; oraz wyzwolenie z ograniczeń dawnego świata, który rozpada się teraz niczym senne widziadło wskutek wkroczenia człowieka w boską tajemnicę. Tylko w Drugiej Rzeczywistości, wyobrażonej jako kosmos podlegający metastatycznej przemianie, obowiązują zależności między Cesarstwem a filozofią, na których Hegel opiera swoją magiczną operację przywołania ukształtowanej postaci nowego świata. Tylko wtedy, gdy w akcie metastatycznej spekulacji odnowa kosmosu zostaje wyobrażona jako rzeczywista, „odnowa” może stać się nowym czynnikiem, dzięki któremu zdobywca ustanawiający nowy porządek władzy zostaje powiązany z odnową filozoficznego wglądu osiąganą przez myśliciela.

Hegel ustanowił „odnowę” jako element wspólny cesarstwa i filozofii w swoich fascynujących rozważaniach o związku między Aleksandrem a Arystotelesem (D 345–346). Wielki Człowiek historii pojawia się w epokach przejściowych, kiedy „dawna forma etyczna narodów” (die alte sittliche Form der Völker) ma zostać radykalnie przezwyciężona przez nową. Kiedy czas dojrzeje, „natury obdarzone przenikliwością”, które dokonują tego przejścia, „muszą jedynie wypowiedzieć słowo, a narody za nimi podążą”. Aby jednak dokonać takiego czynu, te „wielkie duchy” muszą oczyścić się ze wszystkich jednostkowych właściwości poprzedniej ukształtowanej postaci. Aby doprowadzić dzieło do końca w jego całości, muszą również pojąć je w całości. Jeśli jakiś człowiek potrafi wykonać to zadanie tylko częściowo, natura go obali i postawi na jego miejscu kolejnych, aż dzieło zostanie ukończone. Jeśli jednak ma to być dzieło jednego człowieka, wówczas człowiek ten „musi pojąć całość i dzięki temu poznaniu oczyścić samego siebie z wszelkich ograniczeń (Beschränktheit, to jest ograniczoność, zawężenie horyzontu)”. „Musi wyzbyć się lęku przed światem obiektywnym, wszelkich więzi rzeczywistości moralnej, a wraz z nimi wszelkich zewnętrznych podpór (fremde Stützen), które pozwalają mu utrzymać się w tym świecie, oraz wszelkiej ufności w istnienie trwałych więzi z tym światem. Innymi słowy, musi przejść szkołę filozofii. Dzięki wykształceniu zdobytemu w tej szkole może wznieść ukształtowaną postać nowego świata moralnego z jego snu i stanąć do walki z dawnymi formami ducha świata, tak jak Jakub walczył z Bogiem, mając pewność, że formy, które może zniszczyć, są przestarzałym Duchem, a nowy stanowi nowe boskie objawienie”. Dążąc do tego celu, ma prawo „traktować całą ludzkość jako materiał (Stoff), który może sobie przywłaszczyć i włączyć do organizmu swojej wielkiej indywidualności, jako żywą substancję, która bardziej aktywnie lub bardziej biernie utworzy organy wielkiego miasta”. „Tak oto Aleksander Macedoński wyszedł ze szkoły Arystotelesa, aby wyruszyć na podbój świata”.

Hegel miał około trzydziestu pięciu lat, kiedy połączył metafory Śpiącej Królewny i księcia, walki Jakuba z Bogiem oraz mistycznego ciała Chrystusa, aby wyjaśnić studentom, co dzieje się z człowiekiem, który przechodzi przez szkołę filozofii. Napoleon był ante portas (łac. u bram). A grimoire, czyli księga zaklęć była niemal ukończona.

Fenomenologia Ducha „została ukończona w noc poprzedzającą bitwę pod Jeną”. W liście do Niethammera z 29 kwietnia 1814 roku Hegel przypominał przyjacielowi tę historyczną noc, kiedy dusza świata przygotowywała kulminacyjny moment swojego objawienia, zarówno w Cesarstwie, jak i w filozofii. Napoleon nie przeszedł jednak przez szkołę filozofii, nie był Aleksandrem, a 11 kwietnia 1814 roku abdykował. „W otaczającym nas świecie wydarzyły się wielkie rzeczy” pisał Hegel. „To niezwykłe widowisko obserwować, jak ogromny geniusz doprowadza samego siebie do zguby. Jest to najbardziej tragikótaton [to, co najbardziej tragiczne], jakie istnieje. Wielka masa przeciętności, z całą swoją ołowianą powagą, nieubłaganie i bezlitośnie napiera, aż sprowadzi do własnego poziomu wszystko, co ją przewyższa, i podporządkuje to sobie. Punkt zwrotny, przyczyna, dla której masa posiada władzę i utrzymuje swoją przewagę, niczym chór, tkwi w samej wielkiej indywidualności, ponieważ to ona przyznała jej prawo do dokonania tego zwrotu i sama doprowadziła się do zguby”. Hegel pragnie w tym momencie wyrazić dumę z siebie, ponieważ przewidział ten „całkowity przewrót” w Fenomenologii Ducha. Przedsięwzięcie imperialne było od samego początku skażone absolutną wolnością Oświecenia, to znaczy „wolnością abstrakcyjną”, która sama siebie niszczyˣˣ. Napoleon był jedną z tych wielkich indywidualności, opisanych na stronach poświęconych Arystotelesowi i Aleksandrowi, które mogły jedynie częściowo wykonać zadanie narzucone przez epokę. Inni będą musieli doprowadzić do końca imperialną część dzieła, polegającą na zorganizowaniu ekumeny. Na razie Hegel pozostał bez towarzysza; ciężar objawienia duszy świata spoczywa teraz wyłącznie na jego barkach [Eric Voegelin: Briefe von und an Hegel (Listy Hegla i do Hegla), t. II, red. Johannes Hoffmeister, 1952, s. 28].

Perspektywa Drugiej Rzeczywistości, w której Hegel umieszcza swoje dzieło już w 1814 roku, wiernie odzwierciedla perspektywę, którą rzeczywiście wypracował podczas lat jenajskich i w ukończonej już księdze zaklęć. W Przedmowie do Fenomenologii Ducha szczegółowo wyjaśnia cel i technikę metastatycznego czarnoksięstwa. Jego celem jest zniesienie rozdarcia [Zerrissenheit]. O ile w przytoczonych wcześniej fragmentach rozdarcie było rozpatrywane w odniesieniu do epok, o tyle teraz zostaje dokładniej ujęte jako podstawowa właściwość ludzkiej kondycji. Jeśli rozdarcie, obecne w każdej epoce, jest szczególnie dotkliwie doświadczane przez ogół ludności, może stać się cechą charakterystyczną całej epoki. Taka epoka dojrzewa wówczas do przezwyciężenia przez nową ukształtowaną postać Ducha (Gestalt Geist) w historii. Hegel jednak, choć zamierza przezwyciężyć rozdarcie własnej epoki, nie chce, aby po ukształtowana postać Aleksandra i Arystotelesa czy Kościoła i Cesarstwa nastąpiła epoka Napoleona i Hegla, która z kolei również musiałaby przeminąć. Pragnie raczej znieść fundamentalne rozdarcie właściwe człowiekowi, tak aby epoka zapoczątkowana przez Fenomenologię Ducha stała się ostatnią epoką historii. Ponieważ jednak Hegel nie może przyznać, posługując się językiem egzystencji otwartej, że zamierza zmienić naturę ludzką poprzez napisanie książki, realizacja tego zamiaru musi dokonać się za pomocą czarnoksięstwa. Aby przeprowadzić tę przemianę, Hegel wykorzystuje zasady konstrukcyjne, które przedstawiliśmy wcześniej w niniejszym eseju: Bóg i człowiek zostają usunięci z obszaru dyskursu; ich miejsce zajmuje wyobrażona Świadomość (Bewusstsein) lub Duch (Geist); a symbole filozoficzne wypracowane w toku ludzkiego istnienia zostają przeniesione w sferę władzy nowej Drugiej Rzeczywistości. Nie trzeba już przypisywać Rozdarcia (Zerrissenheit) człowiekowi ani jego duszy, ponieważ rozdarcie stało się właściwością Ducha. Jego zniesienie jest procesem immanentnym wobec Ducha, dzięki czemu można uniknąć żenującego widowiska Hegla manipulującego naturą człowieka (Ph 29–30).

Od filozofa do Boga, anatomia uzurpacji

Aby System Nauki mógł skutecznie działać jako magiczne opus (dzieło), musiał spełniać dwa warunki:

1. Operacja przeprowadzana w Drugiej Rzeczywistości musiała sprawiać wrażenie operacji przeprowadzanej w Pierwszej Rzeczywistości.
2. Operacja przeprowadzana w Drugiej Rzeczywistości musiała wymykać się kontroli i ocenie według kryteriów Pierwszej Rzeczywistości.

Tylko pod warunkiem spełnienia obu tych wymagań autor systemu mógł mieć nadzieję, że wyobrażone rezultaty jego operacji zostaną uznane za rzeczywiste rozwiązania rzeczywistych problemów Pierwszej Rzeczywistości. Hegel spełnił pierwszy warunek, wykorzystując symbole filozoficzne jako jednostki pojęciowe swojej konstrukcji. Czytelnik podchodzący do dzieła w dobrej wierze może uznać książkę za niestrawną, lecz jeśli zostanie przytłoczony słownictwem intelektu, rozumu i ducha, bytu i niebytu, logiki analitycznej i dialektycznej, świadomości, nauki, historii, życia i śmierci i tak dalej, nie będzie wątpił, że czyta dzieło filozoficzne.

Drugi warunek Hegel spełnił, nigdy nie przedstawiając doświadczeń rzeczywistości, z których zrodziły się symbole służące ich wyrażeniu i zaledwie wspominając filozofów, którzy je stworzyli. Dzięki tej technice Hegel może zerwać związek między symbolami a Pierwszą Rzeczywistością, w której mają one swoje miejsce i znaczenie. Nie należy pytać o pochodzenie ani znaczenie używanych symboli. Z jakiegoś powodu po prostu istnieją i tworzą autonomiczną dziedzinę, oczekującą, aż Duch uporządkuje je w system. „Duch, rozwijając się ku poznaniu samego siebie, jest nauką” i odwrotnie, „nauka jest rzeczywistością Ducha oraz dziedziną, którą buduje on dla siebie we własnym żywiole”. „Czyste samopoznanie”, „ten eter jako taki”, stanowi grunt, na którym wyrasta nauka. Kiedy filozofia staje się nauką, jej początek nie zależy już od niczego poza nią samą. Jej początek znajduje się w mitycznym „na-początku” boskiego absolutu. „Początek filozofii zakłada i wymaga, aby świadomość odnajdywała samą siebie (sich befinden) w tym żywiole” (Ph 24). „Ponieważ ten żywioł, ta bezpośredniość Ducha, jest jego prawdziwą substancją, bezpośredniość jest istotą przemienioną (verklärte Wesenheit); jest czystą refleksją, tym, co bezpośrednie jako takie dla siebie, bytem będącym refleksją w samym sobie”. Nauka wymaga od „samoświadomości, aby wzniosła się do tego eteru” (Ph 25). Wszelka krytyka odwołująca się do doświadczanej rzeczywistości zostaje ostatecznie wykluczona przez Heglowską zasadę, zgodnie z którą „wizja” musi uzasadniać samą siebie wyłącznie poprzez „przedstawienie samego systemu” (Ph 19 i nast.). Pod koniec Fenomenologii ducha Hegel ujmuje ten autonomiczny krąg refleksji w następujących słowach: „Duch ukazujący się w swoim żywiole świadomości, albo, co oznacza to samo, tworzony w swoim żywiole przez świadomość, jest nauką” (Ph 556).

Ochrona przed wnikliwą analizą jest szczególnie ważna w przypadku mitycznego „na-początku”. Celem Fenomenologii ducha jest zniesienie Rozdarcia (Zerrissenheit), które stanowi orzecznik Duch. Hegel wprowadza Ducha jako „najwznioślejsze pojęcie; pojęcie należące do nowoczesności (neuere Zeit) i jej religii” (Ph 24). Rozdarcie nie zostaje w ogóle wprowadzone ani wyjaśnione; pojawia się jedynie jako właściwość Ducha (Ph 30). Zarówno Duch, jak i Rozdarcie są „absolutne” (Ph 24, 30). Na podstawie tak skąpych informacji nikt nie mógłby wywnioskować, że Rozdarcie (Zerrissenheit) należy do zespołu symboli neoplatońskich skupionych wokół problemu tolma, czyli zuchwałego niepokoju duszy, który sprawia, że zapomina ona o swoim boskim pochodzeniu. Bez znajomości tego źródła nie sposób zrozumieć ani przeniesienia neoplatońskiego symbolu do Heglowskiego pojęcia, ani rozwiązania, jakie Hegel nadaje temu problemowi. Przytoczę kluczowy fragment Ennead Plotyna dotyczący tolma:

„Co właściwie sprawiło, że dusze zapomniały o Bogu Ojcu, mimo że są częściami, które od Niego pochodzą i całkowicie do Niego należą i że nie znają już ani Boga, ani samych siebie? Otóż źródłem zła stały się dla nich niepokój (tolma), powstawanie (genesis), pierwotna inność (heterotes) oraz pragnienie należenia wyłącznie do samych siebie. Kiedy już uzyskały odrębne istnienie, rozkoszują się swoją niezależnością i szeroko korzystają ze swobody ruchu, aby rzucić się do ucieczki w przeciwnym kierunku [od Boga]. A oddaliwszy się znacznie, nie wiedzą już, skąd pochodzą, niczym dzieci, które oddaliły się od ojca i przez długi czas wychowywały się z dala od niego, aż przestały rozpoznawać zarówno samych siebie, jak i swoich rodziców” [Eric Voegelin: Plotyn, Enneady, V, 1, 1].

Dalsze symboliczne przedstawienia pierwotnego stanu spoczynku (hesychia) w Jedni oraz zakłócenia tego spoczynku przez ciekawość działania (polypragmosyne) i pragnienie samodzielnego rządzenia sobą (archein autes) pojawiają się w III, 7, 11, gdzie Plotyn próbuje wyjaśnić związek między czasem a wiecznością. Plotyn jest w pełni świadomy, że rozwija mit typu platońskiego, kiedy opowiada historię upadku w obrębie boskości, ściśle związanego z upadkiem sophia w tekstach gnostyckich. Czyni to, aby uczynić zrozumiałym doświadczenie niepokoju towarzyszącego samopotwierdzającej się aktywności, poczucie, że spoczynek jest właściwym stanem egzystencji oraz pragnienie powrotu do utraconego domu. Chorobę egzystencji można zatem uleczyć przez zapoczątkowanie ruchu przeciwnego: należy obudzić świadomość choroby jako stanu zagubienia, aby dusza mogła zwrócić się z powrotem (epistrophe, platońska periagoge, to jest nawrócenie, odwrócenie duszy) ku boskiej podstawie, od której się oddaliła. Trzeba obudzić wspomnienie (anamnesis) utraconego stanu spoczynku, aż rozpocznie się ruch powrotny (anagoge, to jest wznoszenie się) poprzez medytacyjne wznoszenie się ku Jedni. Ten rytm samopotwierdzania się skierowanego na zewnątrz i medytacyjnego powrotu, podobnie jak dynamika zuchwałości, ciekawości, odkrywania i wszechstronnej aktywności (polypragmosyne), radosnej niezależności i samodzielnego rządzenia sobą, niepokoju, zagubienia i wyobcowania (allotriosis), poszukiwania (zetesis), powrotu i tak dalej, stanowią procesy i stany duszy, napięcia i odprężenia właściwe ludzkiej egzystencji. To napięcie egzystencji jest ludzką kondycją. Nie ma innego sposobu na jego zniesienie niż śmierć.

Hegel znał doświadczenie napięcia egzystencjalnego i jego neoplatońską symbolizację. O jego zainteresowaniu stanem zagubienia wynikającym z samopotwierdzania się świadczy długi katalog symboli, którymi posługuje się, aby rozróżnić jego poszczególne aspekty: Anderssein (bycie-innym), für sich zu sein (bycie dla siebie), eigenes Dasein (własne istnienie), Bewegung des Sichselbstsetzens (ruch samoustanawiania się), selbstbewußte Freiheit (wolność świadoma samej siebie), abgesonderte Freiheit (wolność odosobniona), Entzweiung (rozdwojenie), Geschiedenheit (rozdzielenie), Verschiedenheit (różność), Zerrissenheit (rozdarcie), das Konkrete (to, co konkretne), Härte (twardość), Negativität (negatywność), fremd (obcy), Entfremdung (wyobcowanie), Unwirklichkeit (nierzeczywistość), Tod (śmierć)ˣˣⁱ. Wyliczenie to nie jest wyczerpujące. Hegel wykazuje ponadto zrozumienie problemu, odrzucając wszelką filozofię, która ucieka przed tym, co „negatywne”, i przedstawia jedynie „prawdę pozytywną”. Filozof musi „spojrzeć negatywności prosto w twarz”; musi nauczyć się znosić grozę nierzeczywistości (Unwirklichkeit), grozę „śmierci, jeśli tak chcemy nazwać nierzeczywistość” (Ph 29). Filozofowi nie wolno osiedlić się na pozytywnym biegunie napięcia egzystencjalnego. Dopiero napięcie obejmujące oba bieguny, nierzeczywisty i rzeczywisty, przedstawia pełną prawdę rzeczywistości. Prawdziwą tożsamością Hegla była bowiem tożsamość wielkiego filozofa i mistyka ˣˣⁱⁱ.

[Eric Voegelin: Krytyczne studium Fenomenologii Ducha jest poważnie utrudnione przez ubóstwo indeksu rzeczowego (Sachregister) zamieszczonego w wydaniu Hoffmeistera. Niektóre pominięcia można wyjaśnić zwykłym niedbalstwem, jak na przykład brak jednego z najważniejszych fragmentów dotyczących śmierci Boga czy Entfremdung (wyobcowania). Kiedy jednak spośród ponad siedemnastu wymienionych symboli wyobcowania w indeksie pojawiają się jedynie Negativität i Tod; albo kiedy symbole das Beschränkte (to, co ograniczone), Jenseits (zaświaty, to, co poza), Ruhe (spoczynek), Unruhe (niepokój), Trägheit (bezwładność), Gedankenlosigkeit (bezmyślność), Angst vor der Wahrheit (lęk przed prawdą), Furcht vor der Wahrheit (strach przed prawdą), którymi Hegel charakteryzuje stan egzystencjalny oświeconego intelektualisty, zostają pominięte w całości, zaczynamy się zastanawiać, czy autor indeksu rzeczowego miał dostatecznie jasne pojęcie o problemach Hegla. A kiedy w ogóle nie znajdujemy kluczowych symboli Äther (eter), Kreis (krąg), Zauberkraft (moc magiczna), Zerrissenheit (rozdarcie); albo kiedy znajdujemy Element (żywioł) jedynie w kontekście powietrza, wody i ognia, lecz nie w odniesieniu do żywiołu eteru, nasuwa się pytanie, czy pominięcie wszystkich odsyłaczy, dzięki którym czytelnik mógłby uświadomić sobie stan wyobcowania Hegla, można dostatecznie wyjaśnić zwykłym brakiem zrozumienia. Tak czy inaczej, w przyszłych wydaniach Fenomenologii Ducha opracowanie indeksu analitycznego należałoby powierzyć młodym badaczom zaznajomionym ze współczesnymi metodami naukowymi, zwłaszcza religioznawstwa porównawczego.]

Cierpienie wynikające z istnienia w nierzeczywistości, świadomość własnej śmierci, jest grobem, z którego Hegel powstaje jako czarnoksiężnik i wznosi się do żywiołu eteru. Cel jest jasny: nie chodzi o uzdrowienie zagubienia i wyobcowania poprzez powrót do Jedni, lecz o metastasis napięcia egzystencjalnego jako całości. Nie będzie już ruchów i przeciwstawnych im ruchów wewnątrz bycia-pomiędzy właściwego egzystencji. Samo napięcie egzystencjalne, wraz z jego biegunami Boga i człowieka, musi rozpłynąć się w procesie dialektycznym. Hegel jest myślicielem energicznym, a ponieważ dane tego problemu są doskonale znane jego prawdziwemu „ja”, techniczne zadanie przeprowadzenia metastasis nie jest szczególnie trudne:

(1) Ponieważ człowiek doświadcza napięcia egzystencji od wewnątrz, jako rzeczywistości, poprzez którą musi nadawać kierunek swojemu człowieczeństwu, napięcie to trzeba najpierw przekształcić w przedmiot, na którym czarnoksiężnik będzie mógł dokonywać swoich operacji. W tym celu Hegel tworzy hipostazy Bewußtsein (świadomości) i Geist (ducha).

(2) Następnie musi stworzyć podstawę, z której będzie można przeprowadzić operację. Ponieważ nie dysponuje żadnym innym środkiem do zbudowania tej podstawy niż własne człowieczeństwo, jego własny stan zagubienia i wyobcowania musi zostać przekształcony w absolutną pozycję, z której będzie działał. Neoplatońskie symbole niepokoju, stawania się, samoruchu, samopotwierdzania się i tym podobne, wyrażające dystans lub oddalenie człowieka od rzeczywistości, zostają teraz użyte do symbolizowania rzeczywistości w jej najwyższym znaczeniu. W szczególności Hegel przekształca Selbst (Jaźń), Ich (Ja) i Subjekt (Podmiot), które w symbolice Pierwszej Rzeczywistości oznaczają siłę napędzającą ruch wyobcowania, w hipostazy mające zastąpić rzeczywistość Boga. Co więcej, „energia myślenia”, będąca właściwością „czystego Ja” (des reinen Ich), zostaje uznana za „ogromną moc negatywności” i jako taka wyniesiona do rangi „mocy absolutnej”.

(3) Po trzecie wreszcie, operacyjne hipostazy Selbst (Jaźń), Ich (Ja) i Subjekt (Podmiot) muszą zostać powiązane z substancjalną hipostazą Ducha. Dokonuje się tego przez przypisanie substancji Ducha właściwości Werden (stawania się) oraz uczynienie operacyjnego Podmiotu siłą napędową Ducha Stawania się (Werden Geist). W ten sposób Duch przekształca się w substancję, która w procesie stawania się dochodzi do refleksyjnej samoświadomości jako Podmiot, a Podmiot osiąga samopoznanie jako siła napędowa Werden Substanz (stawania się Substancji).

Technika czarnoksięstwa Hegla jest na tyle prosta, że można ją sprowadzić do trzech wymienionych zasad. Hegel jednak nie formułuje tych zasad, za pomocą których przekształca stan wyobcowania w prawdziwą rzeczywistość. Sam uczestniczy w akcie metastatycznym. Kilka fragmentów wyraźnie ukaże rzeczywisty stan rzeczy: „Tylko dlatego, że to, co konkretne, oddziela się od samego siebie i staje się nierzeczywiste, jest samoruchem. Czynność oddzielania jest siłą i pracą intelektu (Verstand)ˣˣⁱⁱⁱ, największej i najbardziej zdumiewającej potęgi, a właściwie potęgi absolutnej… Śmierć, jeśli tak chcemy nazwać to, co nierzeczywiste, jest najstraszliwszą potęgą (das Furchtbarste), a niewzruszone znoszenie tego, co umarłe, wymaga największej siły… Życiem Ducha nie jest jednak życie, które lęka się śmierci i pragnie uchronić się przed spustoszeniem, lecz życie, które musi znieść i podtrzymać własną śmierć. Duch może osiągnąć swoją prawdę tylko wtedy, gdy odnajdzie samego siebie w tym absolutnym Rozdarciu (Zerrissenheit)… Jest on tą potęgą tylko wtedy, gdy patrzy negatywności prosto w twarz i przy niej trwa. To trwanie (Verweilen) jest magiczną mocą (die Zauberkraft), która przemienia to, co negatywne, w to, co istniejące. Tą Magiczną Mocą (Zauberkraft) jest to, co wcześniej nazwaliśmy Podmiotem (Subjekt)” (Ph 29–30). Czytelnik, który nie wie, że symbole występujące w tym fragmencie są w Pierwszej Rzeczywistości symbolami wyobcowanej egzystencji, z trudem zrozumie, co się tutaj dzieje.

Magiczna moc czarnoksiężnika zostaje ostatecznie utożsamiona z Podmiotem (Subjekt). Ale skąd Podmiot zaczerpnął swoją Magiczną Moc (Zauberkraft)? Wyjaśnia to następujący fragment:

„Oprócz Ja postrzeganego zmysłowo lub pojmowanego, to właśnie nazwa jako nazwa oznacza przede wszystkim czysty Podmiot, pustą Jednię pozbawioną pojęcia. Z tego powodu może być użyteczne na przykład unikanie nazwy Bóg. Słowo to nie jest bowiem samo w sobie pojęciem, lecz w ścisłym znaczeniu nazwą, niewzruszonym spoczynkiem Podmiotu jako podstawy. Natomiast określenia takie jak Byt, Jednia, Jedność czy Podmiot (Subjekt) i inne natychmiast przywodzą na myśl pojęcia (Ph 53–54).”

Moc Magiczna (Zauberkraft) dojrzewa w Podmiocie (Subjekt), ponieważ Podmiot (Subjekt) jest przeobrażeniem rzeczywistości (metastasis) Boga. A co stało się z Chrystusem? To, że musi zostać usunięty, stało się jasne już na stronach poświęconych Aleksandrowi i Arystotelesowi, gdzie Wielki Człowiek został określony jako człowiek, który wyrzekł się wszelkiego zewnętrznego oparcia. Podkreślone przez Hegla wyrażenie alle fremden Stützen odnosi się do wszelkiego oparcia, które nie jest immanentne wobec świata (D 346). Teraz również ta kwestia zostaje wyjaśniona, ponieważ Podmiot (Subjekt) jest „sam prawdziwą substancją, bytem lub bezpośredniością, która nie posiada żadnego zapośredniczenia poza sobą, lecz sama jest tym zapośredniczeniem” (Ph 30). Podmiot (Subjekt) przejął role Jedni i Pośrednika. Czarnoksiężnik przywłaszczył sobie moc zarówno Boga, jak i Chrystusa.

Z tekstów tych wyłaniają się zarysy duchowej biografii. Poprzez swoje prawdziwe „ja”, będące „ja” mistyka, Hegel doświadcza własnego wyobcowania jako dotkliwej utraty rzeczywistości, wręcz jako śmierci. Nie może jednak albo nie chce rozpocząć ruchu powrotnego. Epistrophe (powrót do własnego źródła, odzyskanie pierwotnej jedności ze sobą i rzeczywistością) oraz periagoge (odwrócenie kierunku świadomości, przemiana perspektywy i zwrócenie się ku prawdziwej rzeczywistości) są dla niego niemożliwe. Rozpacz wynikająca z utraty przeradza się zatem w nastrój buntu. Hegel zamyka swoją egzystencję w niej samej, rozwija fałszywe „ja” (a false self) i pozwala mu podjąć akt samozbawienia, który ma zastąpić periagoge, do jakiej jego prawdziwe „ja” jest niezdolne. Wyobcowanie, które dopóki pozostaje stanem zagubienia w egzystencji otwartej, może zostać uleczone przez powrót, teraz utrwala się w acheronta movebo (łac. „poruszę Acheront”, czyli „poruszę moce piekielne”) czarnoksiężnika, który za pomocą magicznych operacji usiłuje wymusić zbawienie z nierzeczywistości własnego zagubienia. Ponieważ jednak nierzeczywistość nie ma mocy zbawczej, a prawdziwe „ja” Hegla doskonale o tym wie, fałszywy Hegel musi uczynić następny krok i za pomocą energii myślenia przekształcić rzeczywistość Boga w dialektykę świadomości. Boska moc przypada teraz Podmiot (Subjekt), który podejmuje dzieło własnego zbawienia poprzez osiągnięcie stanu refleksyjnej samoświadomości. Jeśli dusza nie może powrócić do Boga, to Bóg musi zostać wyobcowany z samego siebie i wciągnięty w ludzki stan wyobcowania. I wreszcie, ponieważ żadna z tych operacji przeprowadzanych w Drugiej Rzeczywistości nie zmieniłaby niczego w otaczającej Pierwszej Rzeczywistości, a jedynie doprowadziłaby do odizolowania czarnoksiężnika od reszty społeczeństwa, cały świat musi zostać wciągnięty do wyobrażonej Drugiej Rzeczywistości. Czarnoksiężnik staje się zbawcą „epoki”, narzucając całej ludzkości swój System Nauki jako nowe objawienie. Cała ludzkość musi towarzyszyć czarnoksiężnikowi w piekle jego zatracenia.

Hegel może przywołać postać ekumenicznej ludzkości, która przezwyciężyła rozdarcie, ponieważ jego ostatnia epoka znajduje się poza historią. Duch rozwijał się w czasie historii świata, aż osiągnął spełnienie w całkowitym przeniknięciu się Substanz (Substancji) i Subjekt (Podmiotu)ˣˣⁱᵛ. Przed Heglem procesu tego nie można było zrozumieć, ponieważ nie został jeszcze zakończony. Teraz jednak „ruch pojęcia obejmie całą światowość świadomości w jej konieczności” (Ph 31). „Duch świata” podjął „ogromną pracę” tworzenia swoich Postaci (Gestalten) w „historii świata”. Teraz, gdy zadanie zostało ukończone, „jednostka”, choć musi przeniknąć myślą tę samą substancję, może tego dokonać „ze znacznie mniejszym wysiłkiem”, ponieważ „bezpośredniość rzeczywistości została już zdobyta, a jej Gestaltung (kształtowanie) sprowadzona do skróconej postaci prostego określenia myślowego (Gedankenbestimmung)”. Treść historii świata jest czymś już pomyślanym (ein Gedachtes), a przez to staje się „własnością Substancji (Eigentum der Substanz)”. Nie trzeba już zatem przekształcać istnienia (Dasein) w formę bytu-w-sobie (Ansichsein). Pozostaje jedynie przekształcenie „jaźni przywołanej w pamięci” w „formę bytu-dla-siebie” (Fürsichsein) (Ph 27–28). Przekładając ten fragment na bardziej zrozumiały język: proces historii świata dobiegł końca. Każda Postać (Gestalt) w historii jest myślą w rozwijaniu się Ducha (Geist), a każda myśl Ducha (Geist) przekształciła się w Postać (Gestalt). „Jednostka”, czyli Hegel, która obecnie pragnie zrozumieć historię, nie musi sama stawać się Duchem Świata (Weltgeist) i ponownie urzeczywistniać całej historii. Zadanie zostało już wykonane. Musi jednak odtworzyć historię w trybie anamnesis (przypominania), czyniąc wydarzenia historyczne zrozumiałymi jako kolejne stopnie w myśleniu Ducha. Wydarzenia muszą stać się Postaciami (Gestalten) rozwijającej się świadomości, która osiągnęła refleksyjną jasność w świadomości „jednostki” Hegla. Ludzie i wydarzenia historyczne tracą swoją obecność przed Bogiem. Zostają jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki przemienieni w fazy procesu świadomości, to znaczy w Podmiot (Subjekt), to znaczy w Boga, to znaczy w Hegla.

Tak daleko Hegel posuwa się w wyjaśnianiu swojej techniki magicznej przemiany, ale ani kroku dalej. Co więcej, jego formuła wyjaśniająca sama wymaga przełożenia na zrozumiały język, aby można było pojąć jej znaczenie. Fenomenologia Ducha jest bowiem książką niezrozumiałą, ponieważ Hegel nie może posunąć się znacznie dalej w ujawnianiu swojego modus operandi (sposobu działania).

Nie może przecież po prostu powiedzieć: zamierzam fałszować historię rozgrywającą się w egzystencji otwartej, dopóki nie dopasuję jej do mojej historii w egzystencji zamkniętej. Podobnie jak we wcześniejszym przykładzie nie mógł powiedzieć: biorę symbole wyobcowania z różnych źródeł neoplatońskich, gnostyckich i mistycznych i zamierzam wykorzystać je jako punkt wyjścia do mojego magicznego przedsięwzięcia samozbawienia. Skuteczność księgi zaklęć (grimoire) zależy od przedstawienia przemiany Pierwszej Rzeczywistości w Drugą jako fait accompli (faktu dokonanego). Książka została napisana magicznym szyfrem, który czytelnik musi rozszyfrować, jeśli nie chce dać się schwytać w pułapkę. Proces rozszyfrowywania Fenomenologii ducha jest zawsze trudny, a niekiedy niemal niemożliwy, zwłaszcza gdy zaszyfrowane zostały wydarzenia polityczne. Jako przykład przytoczę fragment, do którego na szczęście dysponujemy objaśnieniem samego Hegla:

„Tak jak królestwo rzeczywistości przechodzi w królestwo wiary i oglądu, tak wolność absolutna przechodzi ze swojej samoniszczącej się rzeczywistości do innej krainy (Land) samoświadomego Ducha (Geist), gdzie w swojej nierzeczywistości ona sama (mianowicie wolność) zostaje uznana za prawdę. Myśl o tej prawdzie, o ile jest myślą i pozostaje myślą, buduje Ducha (Geist), który poznaje ten byt, zamknięty w samoświadomości, jako istotę całkowitą i doskonałą. Powstała nowa Postać (Gestalt) ducha moralnego (des moralischen Geistes) (ist entstanden) (Ph 422).”

W cytowanym wcześniej liście do Niethammera z 29 kwietnia 1814 roku Hegel pisze o tym fragmencie:

„Zresztą mam powody do dumy, ponieważ przewidziałem ten całkowity przewrót. W moim dziele (ukończonym w noc poprzedzającą bitwę pod Jeną), na stronie 547, piszę: „Wolność absolutna (opisana wcześniej jako formalna, abstrakcyjna wolność Republiki Francuskiej, która – jak wykazałem – wyłoniła się z Oświecenia) przechodzi ze swojej samoniszczącej się rzeczywistości do innej krainy [pisząc to, miałem na myśli pewien kraj] samoświadomego Ducha (Geist), gdzie jej nierzeczywistość zostaje uznana za prawdę. Myśl o tej prawdzie, o ile jest myślą i pozostaje myślą, buduje Ducha (Geist), który poznaje ten byt, zamknięty w samoświadomości, jako istotę całkowitą i doskonałą. Nowa Postać (Gestalt) ducha moralnego jest już obecna (ist vorhanden)”.”

Przekładając tę interpretację na zrozumiały język: istotowa wolność samoświadomego Ducha została wypaczona w wersji urzeczywistnionej przez Republikę Francuską wskutek abstrakcji wywodzącej się z Oświecenia. Z powodu tej abstrakcji wolność przerodziła się w przemoc i terror. Niemniej nawet w tej abstrakcyjnej wolności zawarta jest prawda, którą Duch (Geist) potrafi docenić, o ile pozostaje ona myślą, momentem procesu dialektycznego. Myśl ta nie może jednak zostać wcielona w czyn. Dlatego Duch (Geist) przeniesie się z Francji, gdzie wolność uległa wypaczeniu wskutek swojej abstrakcyjności, do Niemiec. Przejście to dokonuje się dzięki temu, że Hegel włącza francuską wolność jako „myśl” do procesu własnej, w pełni rozwiniętej samoświadomości. Za sprawą Fenomenologii ducha Duch (Geist) odrodził się w swojej postaci moralnej (podkreślenie Hegla) w innym „kraju”. Dzięki niewielkiej zmianie pierwotnego tekstu Hegel może więc w liście stwierdzić, że ta postać moralna jest już obecna (ist vorhanden) w Niemczech. Nie widzę powodu, aby nie ufać rozszyfrowaniu dokonanemu przez Hegla w 1814 roku, ale czytając ten fragment, nigdy nie domyśliłbym się podobnej interpretacji.

 

Przedstawione właśnie trudności sprawiają, że zrozumienie celu księgi zaklęć (grimoire) jest niemożliwe bez posiadania klucza pozwalającego rozszyfrować książkę strona po stronie. Klucz ten, zestawiający „myśli” Drugiej Rzeczywistości z osobami i wydarzeniami Pierwszej Rzeczywistości, które zostały przekształcone w „myśli”, opracował Alexandre Kojève podczas swoich wykładów poświęconych Fenomenologii ducha. Opublikowano go jako aneks zatytułowany „Structure de la Phénoménologie” (Struktura Fenomenologii) w jego Introduction à la lecture de Hegel (Wprowadzenie do lektury Hegla, 1947). Przedstawię teraz rozszyfrowanie dokonane przez Kojève’a w odniesieniu do kluczowej strony, na której Hegel określa swój stosunek do Napoleona.

[Eric Voegelin: Wykłady Alexandre’a Kojève’a poświęcone Fenomenologii ducha odbywały się w latach 1933–1939 w L’École Pratique des Hautes Études pod tytułem „La Philosophie religieuse de Hegel” (Filozofia religijna Hegla). Notatki sporządzone podczas tych wykładów przez Raymonda Queneau, przejrzane następnie przez Kojève’a, zostały opublikowane w 1947 roku pod tytułem Introduction à la lecture de Hegel: Leçons sur La Phénoménologie de l’esprit (Wprowadzenie do lektury Hegla. Wykłady o Fenomenologii ducha). Do notatek Queneau dołączono różne teksty Kojève’a, a także Aneks III, „Structure de la Phénoménologie” (s. 574–595). Ten właśnie indeks analityczny, zestawiający poszczególne części Fenomenologii ducha z osobami i wydarzeniami Pierwszej Rzeczywistości, nazwałem „kluczem”. Klucz ten jest niezbędny każdemu, kto chce rzetelnie studiować Fenomenologię ducha i powinien być dołączany do każdego przyszłego wydania dzieła, dopóki nie powstanie nowy indeks rzeczowy, o którego opracowanie apelowałem w przypisie 18. Podkreślając znaczenie pracy Kojève’a jako przełomowego momentu w rozumieniu Hegla, nie zamierzam umniejszać wartości porównywalnej próby podjętej przez Jeana Hyppolite’a w Genèse et structure de la Phénoménologie de l’esprit de Hegel (Geneza i struktura Fenomenologii ducha Hegla, Paryż 1946). Praca Hyppolite’a jest najpełniejszą spośród „konwencjonalnych” interpretacji Fenomenologii ducha. Przez konwencjonalną rozumiem interpretację, która umieszcza dzieło Hegla w kontekście jego poprzedników i współczesnych zajmujących się tymi samymi problemami. Mam tu na myśli zwłaszcza przedstawianie problemów Hegla jako kolejnego etapu rozwoju niemieckiej filozofii idealistycznej. Ukazanie Fenomenologii ducha jako znaczącego osiągnięcia w tym „konwencjonalnym” kontekście jest również niezbędne. Jednak w świetle pracy Kojève’a nieuchronnie pojawia się pytanie: jak daleko wstecz, w historii filozofii zachodniej, należy szukać śladów czarnoksięstwa, które osiąga swój punkt kulminacyjny w Fenomenologii ducha? O ile mi wiadomo, nikt dotąd nie odważył się podjąć tego zagadnienia. We Wprowadzeniu Kojève ograniczył się do rozszyfrowania Fenomenologii ducha i opracowania klucza. Ponieważ był marksistą, a więc uczniem innego wielkiego czarnoksiężnika, nie zajął się problemem czarnoksięstwa u Hegla. Przeciwnie, w 1968 roku opublikował próbkę własnego czarnoksięstwa: Essai d’une histoire raisonnée de la philosophie païenne, tom I, Les Présocratiques (Próba rozumowej historii filozofii pogańskiej, tom I, Presokratycy). Tom ten stanowi groteskowe, heglowskie przekształcenie filozofii przedsokratejskiej. Gorąco polecam go każdemu badaczowi współczesnego czarnoksięstwa.]

Tekst Hegla rozpoczyna się i kończy następującymi fragmentami:

„Oba duchy (Geister), pewne samych siebie, nie mają innego celu niż właśnie ich czyste Ja. Pozostają jednak różne, a różnica ta jest absolutna, ponieważ zostaje ustanowiona w żywiole czystego pojęcia… Pojednawcze Tak, poprzez które oba Ja (Ich) wyrzekają się swojego przeciwstawnego istnienia (Dasein), jest istnieniem Ja, które rozszerzyło się w dwoistość (Zweiheit). To Ja pozostaje w swojej dwoistości tożsame z samym sobą: jest Bogiem objawiającym się (der erscheinende Gott) pośród tych dwóch, którzy poznają samych siebie jako czyste poznanie (Ph 472).”

W interpretacji Kojève’a strona ta ma następujące znaczenie:

„Ostatecznie dochodzimy do dwoistości: Urzeczywistniający–Objawiający, Napoleon–Hegel, Działanie (powszechne) i Wiedza (absolutna). Po jednej stronie znajduje się Bewußtsein (świadomość), po drugiej Selbstbewußtsein (samoświadomość).

Napoleon zwraca się ku światu zewnętrznemu (społecznemu i naturalnemu), rozumie go i dlatego skutecznie w nim działa. Nie rozumie jednak samego siebie (nie wie, że jest Bogiem). Hegel zwraca się ku Napoleonowi. Napoleon jest jednak człowiekiem, Człowiekiem „doskonałym” dzięki temu, że w pełni zintegrował historię. Zrozumieć Napoleona oznacza zatem zrozumieć Człowieka, zrozumieć samego siebie. Rozumiejąc (to znaczy uzasadniając) Napoleona, Hegel doprowadza do pełni swoją świadomość samego siebie. W ten sposób staje się mędrcem, filozofem „urzeczywistnionym”. Jeśli Napoleon jest Bogiem objawionym (der erscheinende Gott), Hegel jest tym, który go objawia. Jest to Duch Absolutny… urzeczywistniony przez Napoleona i objawiony przez Hegla.

A jednak Hegel i Napoleon są dwoma różnymi ludźmi. Bewußtsein i Selbstbewußtsein pozostają rozdzielone. Hegel zaś nie lubi dualizmów. Czy zatem ta ostateczna dwoistość również musi zostać przezwyciężona?

Mogłoby do tego dojść, gdyby Napoleon „uznał” Hegla, tak jak Hegel „uznał” Napoleona. Czy Hegel spodziewał się może, że Napoleon wezwie go do Paryża (1806), aby został filozofem (mędrcem) uniwersalnego i homogenicznego państwa, który mógłby wyjaśniać (uzasadniać) – a być może nawet kierować – działaniami Napoleona?

Już od czasów Platona podobny sojusz zawsze kusił wielkich filozofów. Jednak w tym miejscu tekst Fenomenologii ducha jest (czyżby celowo?) niejasny. Tak czy inaczej, historia dobiegła końca.” [Eric Voegelin: Kojève, Introduction, s. 153–154.]

Podobnie jak w przypadku rozszyfrowania przez samego Hegla strony 422 Fenomenologii ducha w liście do Niethammera, muszę przyznać, że taka interpretacja nigdy nie przyszłaby mi do głowy. W rzeczywistości notatki zapisane na marginesach mojego egzemplarza pokazują, że zanim zapoznałem się z pracą Kojève’a, rozważałem możliwość istnienia Heglowskiego odpowiednika spekulacji na temat Trójcy Świętej.

Choć interpretację tę należy zasadniczo przyjąć, nie jest ona przekonująca we wszystkich szczegółach. Pozostaje niezgodność wynikająca z obecności dwoistości w dziele myśliciela, który z pewnością „nie lubi dualizmów”. Kojève dostrzega wprawdzie tę zagadkę, lecz proponowanego przez niego rozwiązania nie da się poprzeć dowodami. Co więcej, przypuszczenie, że Hegel uważał się za imitatio (naśladowcę) Napoleona i rozważał możliwość zostania jego nadwornym filozofem, przeczy nie tylko jego wyobrażeniu o własnej roli jako Wielkiego-Wielkiego Człowieka historii, lecz także wszystkiemu, co wiemy o jego przenikliwym rozumieniu procesu politycznego w Pierwszej Rzeczywistości. Przywołanie przykładu Platona jest szczególnie niefortunne, ponieważ Hegel wypowiedział się dość jednoznacznie o próbie wykorzystania przez Platona „jednostki jako środka” do urzeczywistnienia jego „ideału państwa”, czyniąc przy okazji uwagę o wyborze Dionizjusza na ucznia [Eric Voegelin: Hegel, Geschichte der Philosophie (Historia filozofii), t. II (Jubiläumsausgabe, t. 18), s. 303]. Zastąpienie modelu Platon–Dionizjusz modelem Arystoteles–Aleksander również niczego nie poprawia, ponieważ Hegel szczególnie podkreśla, że Arystoteles ograniczył się do kształtowania osobowości Aleksandra, nie wywierając wpływu na jego politykę. Ekspansja w Azji była bowiem planem macedońskiego dworu i jego sztabu wojskowego jeszcze za panowania Filipa [Eric Voegelin: Tamże, s. 303 i nast.]. Istnieją zatem uzasadnione powody, by wierzyć twierdzeniu Hegla, że przewidział klęskę Napoleona w Fenomenologii ducha. Jest to tym bardziej wiarygodne, że rok Austerlitz był również rokiem Trafalgaru, a Hegel nie był jedynym, który w ten sposób oceniał sytuację. Nie, Hegel nie zamierzał odgrywać głównej roli w komedii w stylu Shawa zatytułowanej Filozof cesarza.

Pozorną niezgodność można usunąć dzięki uważniejszej lekturze tekstu. Przede wszystkim dwoistość nie jest bytem statycznym, lecz relacją między różnymi momentami świadomości Hegla, w punkcie przejścia do wnętrza monady Ja (Ich). Oba Ja mają właśnie wyrzec się swoich przeciwstawnych istnień i poprzez „pojednawcze Tak” stać się jednym istnieniem jednego Ja (Ich), które rozszerzyło się w Dwoistość (Zweiheit). W Pierwszej Rzeczywistości byłoby to zdumiewające osiągnięcie. Kiedy jednak dokonuje się w Drugiej Rzeczywistości świadomości, która zresztą nie jest świadomością nikogo konkretnego, wprawny czarnoksiężnik może łatwo tego dokonać, wypowiadając słowa: „Das Dasein des zur Zweiheit ausgedehnten Ichs” (istnienie Ja rozszerzonego w dwoistość)ˣˣᵛ. Mimo to rezultat pozostaje niezwykły, ponieważ monada, pojednana ze swoim rozszerzeniem w dwoistość, jest Bogiem objawionym pośród nas, którzy poznajemy samych siebie jako czystą wiedzę (Ph 472).

Kiedy techniczny problem dwoistego bytu zostaje rozwiązany za pomocą elementarnej magii, pozostaje przede wszystkim pytanie, dlaczego ta kłopotliwa dwoistość w ogóle musi się pojawić. Aby zrozumieć jej wystąpienie, należy przypomnieć empiryczny warunek, który sam Hegel ustanowił dla konstrukcji Systemu Nauki: historia świata musi dobiec końca; Duch, torując sobie drogę przez historyczne Postacie (Gestalten), musi całkowicie przeniknąć swoją Substancję (Substanz) za pośrednictwem swojego Podmiotu (Subjekt); a droga Postaci (Gestalten) jest drogą samopotwierdzającego się Bycia-innym (Anderssein), drogą Böse (zła), Härte (twardości) w Duchu. Koniec historii oznacza ostateczne pojednanie Sein (bytu) i Anderssein (bycia-innym) w Duchu (Geist) poprzez ich wzajemne uznanie i przebaczenie (Verzeihung)ˣˣᵛⁱ. Jednak ten koniec historii musi rzeczywiście nastąpić albo właśnie się dokonywać i musi być rozpoznawalny jako wydarzenie w Pierwszej Rzeczywistości. W przeciwnym razie system byłby fantazją pozbawioną jakiegokolwiek związku z Pierwszą Rzeczywistością, w której jego magia ma działać.

Dla Hegla wydarzeniem tym jest rewolucja francuska i imperium napoleońskie. Wszystkie pozostałe wydarzenia, związane z jego Byciem-innym (Anderssein), należą już do przeszłości. Jedynie pamięć o nich wymaga przekształcenia w „myśl” świadomości. Jednak w teraźniejszości, w której historia dobiega końca – w rewolucji i imperium – refleksyjna samoświadomość staje wobec Bycia-Innym (Anderssein) i jego nieustępliwej rzeczywistości (Härte). Ta twardość Ja (Ich) w jego Byciu-innym (Anderssein) domaga się uznania przez Ja (Ich), które podjęło się aktu przekształcenia. W teraźniejszości, w której pojawiają się Napoleon i Hegel, różnica między dwoma Geister staje się „absolutna, ponieważ obaj znajdują się w żywiole czystego pojęcia”. Obaj razem, w swojej różnicy i przeciwieństwie, stanowią doskonałą wewnętrzność Ducha (das vollkommen Innre), „która staje naprzeciw samej siebie i przechodzi w istnienie (Dasein)” (Ph 472). „Słowo pojednania jest istniejącym Duchem… Wkracza ono w istnienie (Dasein) jedynie na szczycie (auf der Spitze), gdzie czysta wiedza o sobie staje się przeciwieństwem i wzajemną wymianą z samą sobą” (Ph 471). Napięcie między Sein a Anderssein uświadamia się sobie jako dwoista struktura Ja (Ich) w metastatycznej teraźniejszości, kiedy Duch staje naprzeciw samego siebie w dwoistości imperium i systemu.

Dwoista monada jest Duchem w akcie przeobrażenia rzeczywistości (metastasis). „Duch osiągnął swoje pojęcie; w tym eterze swojego życia rozwija swoje istnienie i swój ruch; staje się nauką” (Ph 562). Jego głębia została objawiona, a objawienie jest zniesieniem jego głębi (Ph 564). Wznosząc Bycie-innym (Anderssein) do żywiołu eteru, Hegel uleczył rozdarcie nie tylko „epoki”, lecz także całej ludzkości i w ten sposób wywołał „nowy świat” egzystencji. Akt magiczny został dopełniony i Hegel może teraz swobodnie poruszać się jako filozof w eterze pojęcia.

Co oznacza bycie filozofem, który określił kształt historii, można zrozumieć na podstawie następującego fragmentu:

„Filozofowie znajdują się bliżej Pana niż ci, którzy żywią się okruchami ducha. Czytają oni, a nawet piszą dekrety boskiego gabinetu w ich oryginalnym brzmieniu. Ich obowiązkiem jest je zapisywać. Filozofowie są mystai (wtajemniczonymi), którzy byli obecni przy podejmowaniu decyzji w najgłębszym sanktuarium” [Eric Voegelin: Hegel, Geschichte der Philosophie (Historia filozofii), t. III (Jubiläumsausgabe, t. 19), s. 96].

Pogardliwa aluzja do przypowieści o Łazarzu i bogaczu z Ewangelii według św. Łukasza (16) lepiej niż obszerne wyjaśnienia ukazuje kierunek, w którym zmierza Heglowska libido dominandi (żądza panowania): aby samemu objawiać boskie dekrety, musi zająć miejsce Chrystusa po prawicy Boga. I rzeczywiście, usuwa Chrystusa. W Wissenschaft der Logik (Nauce logiki, 1812) możemy podziwiać nowego Chrystusa, należycie osadzonego na swoim miejscu i głoszącego nową ewangelię:

„Logikę należy rozumieć jako system czystego rozumu, jako królestwo czystej myśli. Królestwo to jest prawdą taką, jaka istnieje bez żadnej zasłony i sama dla siebie. Można zatem powiedzieć, że jego treścią jest przedstawienie (Darstellung) Boga w Jego wiecznym bycie, przed stworzeniem przyrody i jakiegokolwiek ducha skończonego” [Eric Voegelin: Hegel, Wissenschaft der Logik (Nauka logiki), t. I, red. Lasson, s. 31].

Na początku było Logos, a Logos było u Boga i Bogiem było Logos. Heglowskie „na-początku” konstrukcji w żywiole eteru stało się ostatecznie en arche (na początku) Logosu sprzed stworzenia świata, o którym mówi Ewangelia według św. Jana. Erscheinende Gott (Bóg objawiający się) okazuje się czarnoksiężnikiem, który za pomocą magii przemienił samego siebie w Chrystusa.

 

 

Przypisy tłumacza:

i. Tytuł wspomnianego dzieła można przetłumaczyć jako Kontynuacja systemu etyczności. System etyczności Hegel napisał w latach 1802–1803, w tak zwanym okresie jenajskim. Dziś uważa się go za pierwszy systematyczny zarys jego filozofii moralnej, którą w dojrzałej postaci przedstawił dopiero wiele lat później w Filozofii prawa. Istnieje przekład hiszpański autorstwa Dalmacia Negra Pavóna i Luisa Gonzáleza-Hontorii, zatytułowany Sistema de la eticidad, wydany przez Editora Nacional w Madrycie w 1983 roku. Nowsze wydanie pod tym samym tytułem, w przekładzie Juana Lópeza Osorna, ukazało się w 2006 roku w Buenos Aires nakładem wydawnictwa Quadrata. Tytuł odwołuje się do pojęcia tak charakterystycznego dla Hegla jak etyczność, która w przeciwieństwie do abstrakcyjnej moralności Kanta ma wyrażać konkretne formy organizacji życia moralnego społeczeństw ludzkich. Temu zagadnieniu poświęcona jest trzecia, kulminacyjna część Filozofii prawa z 1821 roku, obejmująca trzy znane momenty: rodzinę, społeczeństwo obywatelskie i państwo.

ii. Dziś wiemy, że wspomniane fragmenty powstały nieco wcześniej i należy je datować najpóźniej na rok 1803.

iii. Fenomenologię ducha (1807) można uznać za pierwsze dojrzałe dzieło filozoficzne Hegla. Jest ona nie tylko dokumentem filozoficznym o ogromnym znaczeniu dla nowoczesnej myśli zachodniej, lecz także tekstem literackim o niezwykłym bogactwie i złożoności. Obok filozofii historii, w której funkcjonuje już dialektyczna koncepcja stawania się oraz „chytrość rozumu”, zawiera szczegółowe i głębokie analizy zjawisk historycznych, takich jak rewolucja francuska i Oświecenie, a także epok i szkół filozoficznych, takich jak stoicyzm czy sceptycyzm. Analizuje również postawy w fragmentach, które stały się klasyczne i do których nieustannie się powraca, jak słynna „dialektyka pana i niewolnika”, a wreszcie instytucje i formy ekspresji, takie jak sztuka i religia. Przez dziesięciolecia jedynym hiszpańskim przekładem tego trudnego dzieła było klasyczne już tłumaczenie Wenceslaa Rocesa, opublikowane przez FCE, które doczekało się wielu wydań i wznowień. W 2007 roku ukazał się nowy, obszernie opatrzony przypisami przekład Manuela Jiméneza Redonda, wydany w Walencji przez Pre-Textos. Na ten sam rok 2010 zapowiedziano publikację trzeciego przekładu, przygotowanego przez Antonia Gómeza Ramosa dla wydawnictwa Abada.

iv. Wewnętrzność (Innerlichkeit) jest dla Hegla cechą duchowości reformacji, którą uważa zarazem za wyraz Ducha Północy i jedną z właściwości nowoczesności. Początkowe strony jego dzieła Wiara i wiedza, opublikowanego w 1802 roku, zawierają dobry opis tego zjawiska z perspektywy Hegla.

v. Termin Schwärmer, podobnie jak Schwärmerei, był szeroko używany w niemieckim Oświeceniu na określenie nurtu o charakterze irracjonalistycznym. Tłumaczono go jako fanatyzm, entuzjazm lub urojenie. Tego właśnie terminu użył na przykład Kant w odniesieniu do Swedenborga w dziele znanym w hiszpańskim przekładzie jako Sny jasnowidza.

vi. Termin Wissenschaftslehre ukuł Johann Gottlieb Fichte już w 1794 roku, aby określić własną filozofię jako filozofię pierwszą. Zwykle tłumaczy się go jako Teoria wiedzy lub Doktryna nauki. Filozofia Hegla jako system wiedzy nie byłaby możliwa bez wcześniejszego wprowadzenia tego pojęcia przez Fichtego oraz bez kierunku, jaki nadał on filozofii niemieckiej po Kancie, jako filozofii systematycznej, opartej na podmiocie, która w znacznym stopniu ukształtowała późniejszą myśl świata zachodniego.

vii. Socjalizm naukowy to termin używany przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa dla określenia własnej wersji socjalizmu, w przeciwieństwie do krytykowanego przez nich tak zwanego socjalizmu utopijnego (Joseph Proudhon, Charles Fourier i inni). Jak wiadomo, w socjalizmie naukowym decydującą rolę odgrywa logika Heglowska, a zwłaszcza metoda dialektyczna.

viii. W tym kontekście tłumaczymy ten termin jako „tożsamość”, ponieważ wydaje nam się to najwłaściwszym rozwiązaniem. Dosłownym odpowiednikiem angielskiego self, podobnie jak niemieckiego Selbst, byłoby „samo siebie” lub „jaźń”. W niektórych kontekstach takie tłumaczenie jest możliwe, lecz nie w tym przypadku, ponieważ prowadziłoby do nienaturalnego brzmienia w języku hiszpańskim. Dlatego zdecydowaliśmy się tutaj na „tożsamość”, w innych miejscach po prostu na „ja”, a tam, gdzie jest to możliwe, na „samego siebie”.

ix. Powszechnie znany jest epizod, w którym Hegel i jego ówcześni współlokatorzy w seminarium teologicznym w Tybindze (Stift), filozof Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling oraz poeta Friedrich Hölderlin świętowali rewolucję francuską. Wydarzenie to wyznaczyło kierunek rozwoju całej trójki, a także filozofii niemieckiej po Kancie, której stali się głównymi przedstawicielami.

x. Wyrażenie „Duch Północy” należy rozumieć analogicznie do właściwej protestantyzmowi idei wewnętrzności, o której była mowa wcześniej. Hegel wielokrotnie posługuje się nim w swoich dziełach, odnosząc je do nowoczesności.

xi. Chodzi o okres pracy Hegla jako wykładowcy w Jenie, decydujący dla jego rozwoju intelektualnego i znany jako okres jenajski (1801–1807). Hegel przybył tam dzięki pomocy dawnego kolegi, Friedricha Schellinga. To właśnie w Jenie jego system rzeczywiście dojrzał i tam napisał Fenomenologię ducha.

xii. Angielskim terminem, którego Voegelin używa jako odpowiednika Ausbildung, jest manifestation. Zachowaliśmy zatem określenie „manifestacja”. Jednak najwłaściwszym tłumaczeniem niemieckiego Ausbildung, które sam Voegelin umieszcza w nawiasie, byłoby „kształtowanie” lub „formowanie”, łączące zarówno znaczenie uczenia się, jak i bardziej dynamiczny sens rozwijania się czy rozwoju.

xiii. Voegelin przedstawia tutaj zwięzłe streszczenie głównych etapów, przez które przechodzi świadomość, od pewności zmysłowej do wiedzy absolutnej. Jest to proces, który Hegel nazwał właśnie fenomenologią, rozumiejąc ją jako rozwój świadomości, która ukazuje się, pojawia jako fenomen w różnych postaciach (Gestalten), aż osiągnie kulminację w wiedzy absolutnej.

xiv. „Substancja, która stała się podmiotem” to wyrażenie mogące streszczać zadanie, jakie Hegel podejmuje w swojej filozofii. Zdanie to staje się zrozumiałe w kontekście narodzin jego filozofii. Krytycyzm Kanta, który Fichte próbuje dopełnić swoim tak zwanym idealizmem subiektywnym, podkreśla rolę podmiotu w przeciwieństwie do filozofii dogmatycznych i przedkrytycznych, zorganizowanych wokół substancji (jak filozofia Barucha Spinozy w ocenie Kanta i Fichtego). Hegel proponuje ponowne przemyślenie substancji poprzez włączenie do niej aktywnego wymiaru podmiotowości, rozwiniętego wcześniej przez Fichtego. Duch Absolutny i jego stawanie się byłyby wyrazem substancji, która stała się podmiotem, to jest substancji-podmiotu, która właśnie dlatego, że jest podmiotem, powraca do samej siebie, a czyniąc to, objawia wszechświat w całym jego bogactwie i przezwycięża sprzeczności, które sama rozwinęła w procesie własnego stawania się.

xv. To obwieszczenie można znaleźć już we wspomnianym dziele Wiara i wiedza z 1802 roku, gdzie Hegel, na dziesięciolecia przed Nietzschem, mówi o śmierci Boga i wyraża ją w formule, którą nazywa spekulatywnym Wielkim Piątkiem: Wiara i wiedza, Biblioteca Nueva, Madryt 2000, s. 164.

xvi. Jest to termin zwykle tłumaczony na język hiszpański jako „nadczłowiek” lub „człowiek ponadludzki”.

xvii. Sam Hegel wyraża to bardzo dobrze w jednym ze swoich najczęściej cytowanych i najbardziej znanych zdań, zaczerpniętym z Filozofii prawa: „Wszystko, co rozumne, jest rzeczywiste, a wszystko, co rzeczywiste, jest rozumne”.

xviii. „Historia wszystkich dotychczasowych społeczeństw jest historią walk klasowych”.

xix. „Koniec historii, która wydarzyła się do tej pory”.

xx. Chodzi o wyjaśnienie terroru rewolucyjnego, jakie Hegel przedstawia w Fenomenologii ducha.

xxi. Anderssein (bycie-innym), für sich zu sein (bycie dla siebie), eigenes Dasein (własne istnienie), Bewegung des Sichselbstsetzens (ruch samoustanawiania się), selbstbewußte Freiheit (wolność świadoma samej siebie), abgesonderte Freiheit (wolność odosobniona), Entzweiung (rozdwojenie), Geschiedenheit (rozdzielenie), Verschiedenheit (różność), Zerrissenheit (rozdarcie), das Konkrete (to, co konkretne), Härte (twardość), Negativität (negatywność), fremd (obcy), Entfremdung (wyobcowanie, alienacja), Unwirklichkeit (nierzeczywistość), Tod (śmierć). Wszystkie te terminy są charakterystyczne dla filozofii Hegla.

xxii. Das Beschränkte (to, co ograniczone), Jenseits (to, co poza, zaświaty), Ruhe (spoczynek), Unruhe (niepokój), Trägheit (bezwładność), Gedankenlosigkeit (bezmyślność), Angst vor der Wahrheit (lęk przed prawdą), Furcht vor der Wahrheit (strach przed prawdą), Äther (eter), Kreis (krąg), Zauberkraft (moc magiczna), Zerrissenheit (rozdarcie).

xxiii. Voegelin odnosi się tutaj do analizy tej władzy poznawczej, którą Hegel przeprowadza w Fenomenologii ducha. Intelekt, który w Kantowskiej Krytyce czystego rozumu jest władzą pojęć, Hegel uważał za siłę rozdzielającą. Na tę siłę musi oddziaływać rozum, będący u Kanta władzą idei jako siła jednocząca, zdolna przezwyciężyć rozdarcie właściwe intelektowi oraz temu, co Hegel przez pewien czas nazywał „filozofiami refleksji”. Określeniem tym obejmował filozofie Kanta i Fichtego, a szerzej filozofie nowoczesności.

xxiv. Zob. przypis xiv.

xxv. „Istnienie Ja rozwiniętego w dwoistość”.

xxvi. Jedną z idei przewodnich Fenomenologii ducha, a zarazem jednym z odkryć Hegla, jest właśnie negatywność, bez której jego dialektyka pozostaje niezrozumiała. Substancja, która stała się podmiotem, o której mówiliśmy wcześniej, jest możliwa jedynie dzięki zdolności Ducha (Geist) do przebycia kręgu, o którym wspominał Voegelin. Jednym z możliwych punktów wyjścia tej drogi, choć nie jedynym, jest właśnie rozdarcie, na które Voegelin zwrócił uwagę, komentując fragment zatytułowany Kontynuacja systemu etyczności. To, co w owym fragmencie analizowano wyłącznie w kategoriach religijnych jako rozdarcie, w Fenomenologii ducha, a ogólniej w filozofii Heglowskiej, przedstawionej w sposób bardziej rozbudowany i formalny w Nauce logiki, przybiera postać negatywności, w której Podmiot przeciwstawia się samemu sobie jako byt inny. Terminy takie jak Anderssein (bycie-innym), Böse (zło) czy Härte (twardość) odnoszą się tutaj do tej negatywności, dzięki której Duch (Geist) rozwija się w toku Fenomenologii ducha, wytwarzając kolejne postacie świadomości, i poprzez stopniowe przezwyciężanie własnej negatywności dochodzi ostatecznie do pojednania z samym sobą jako wiedza absolutna.

Źródło: Sobre Hegel: un estudio de brujería – Eric voegelin

 

Zobacz na: Negacja Rzeczywistości – James Linsday | Sekretne Religie Zachodu, cz. 1 z 3
Gnostyczny Pasożyt – James Lindsay | Sekretne Religie Zachodu, cz. 2 z 3