Oblężenie Suiyang (757): lojalność, kanibalizm i granice człowieczeństwa
W 757 roku, podczas rebelii An Lushana, obrońcy chińskiego miasta Suiyang stanęli przed wyborem, którego konsekwencje do dziś budzą grozę. Aby utrzymać strategiczną twierdzę, dowódcy dopuścili się zorganizowanego kanibalizmu na ludności cywilnej. Według dawnych kronik ofiarami padły dziesiątki tysięcy mieszkańców, przede wszystkim kobiety, starcy i dzieci. Mimo to dowódcę obrony, Zhang Xuna, potomni uczynili symbolem lojalności wobec państwa.
Miasto, którego nie wolno było stracić
W styczniu 757 roku Suiyang, położone na terenie dzisiejszego Shangqiu w prowincji Henan, znalazło się na drodze wojsk zbuntowanej dynastii Yan. Trwała rebelia An Lushana, jeden z najbardziej wyniszczających konfliktów w historii cesarskich Chin.
Suiyang miało znaczenie wykraczające daleko poza swoje mury. Kontrolowało ważne szlaki komunikacyjne i zaopatrzeniowe prowadzące na południe, ku żyznym ziemiom dorzecza Jangcy. Według tradycyjnej oceny historycznej wielomiesięczna obrona miasta blokowała rebeliantom dostęp do dorzecza Huai i dolnego biegu Jangcy, chroniąc gospodarcze zaplecze dynastii Tang. Właśnie to strategiczne znaczenie oblężenia stało się później jednym z najważniejszych argumentów przemawiających za uhonorowaniem jego dowódcy. Obroną kierował Zhang Xun (張巡), mający już doświadczenie w odpieraniu wojsk rebelianckich, wspierany przez miejscowego urzędnika Xu Yuana (許遠).
Według przekazów dysponowali około siedmioma tysiącami żołnierzy. Naprzeciw stanęła armia Yin Ziqi (尹子奇), której liczebność kronikarze szacowali na ponad 130 tysięcy ludzi. Liczby te należy traktować ostrożnie, ale nie pozostawiają wątpliwości co do ogromnej przewagi przeciwnika.
Przez kolejne miesiące obrońcy odpierali szturmy, organizowali wypady i stosowali podstępy. Zhang Xun wykazywał się pomysłowością i determinacją, jednak żaden talent dowódczy nie mógł rozwiązać podstawowego problemu: kończyła się żywność. Pomoc nie nadchodziła. Sąsiedni dowódcy wojsk Tang zwlekali z odsieczą lub odmawiali jej udzielenia. Suiyang pozostawało osamotnione.
Jedną z prób ratowania miasta podjął Nan Jiyun, oficer Zhang Xuna, który przedostał się przez linie oblężenia, aby sprowadzić posiłki. Według kronik, gdy jeden z dowódców odmówił mu pomocy, Nan odgryzł sobie fragment palca, dając w ten sposób wyraz rozpaczy i determinacji. Epizod ten przeszedł do chińskiej tradycji jako symbol skrajnej lojalności. Nie zmienił jednak losu oblężonych.
Kiedy skończyło się jedzenie
Najpierw wyczerpały się zapasy zboża. Potem mieszkańcy i żołnierze próbowali przeżyć, spożywając wszystko, co nadawało się do zjedzenia: konie, ptaki, szczury, a według kronik nawet herbatę i papier. W końcu zabrakło również tego. Wówczas wydarzyło się coś, co uczyniło oblężenie Suiyang jednym z najbardziej przerażających epizodów chińskiej historii.
Według Starej Księgi Tang (Jiu Tangshu) oraz Nowej Księgi Tang (Xin Tangshu) Zhang Xun wyprowadził przed żołnierzy własną konkubinę, zabił ją i nakazał wykorzystać jej ciało jako pożywienie. Miał przy tym tłumaczyć, że skoro żołnierze poświęcają wszystko dla obrony państwa, on również nie może oszczędzać tego, co należy do jego własnego domu.
Żołnierze płakali i początkowo odmawiali jedzenia. Dowódca zmusił ich do posłuszeństwa. Xu Yuan miał następnie zabić swoich służących. To był dopiero początek. Kiedy wyczerpały się kolejne możliwości zdobycia pożywienia, rozpoczęto systematyczne zabijanie mieszkańców miasta. Najpierw kobiet, później starców i dzieci. Mężczyzn zdolnych do walki oszczędzano najdłużej, ponieważ byli potrzebni do utrzymania murów.
Ludność cywilna stała się zapasem żywności dla walczącego garnizonu.
Oficjalne kroniki podają, że w ten sposób zginęło od 20 do 30 tysięcy ludzi. Historycy zwracają jednak uwagę na niepewność tych szacunków i trudności związane z odtworzeniem rzeczywistej skali wydarzeń. Nie zmienia to zasadniczego obrazu przedstawionego przez źródła: kanibalizm nie był wyłącznie przypadkowym aktem desperacji pojedynczych głodujących ludzi. Miał charakter zorganizowany i odbywał się za wiedzą oraz z polecenia dowództwa.
Zwycięstwo strategiczne, katastrofa ludzka
Suiyang ostatecznie upadło 24 listopada 757 roku, według przyjmowanej chronologii wydarzeń. Według kronik z liczącej wcześniej dziesiątki tysięcy ludzi społeczności pozostało przy życiu zaledwie około czterystu żołnierzy. Przekazy nie odnotowują ocalałych cywilów. Również te liczby wymagają ostrożności, ponieważ pochodzą z relacji historycznych, których nie można dziś niezależnie zweryfikować.
Zhang Xun dostał się do niewoli. Yin Ziqi miał rozważać oszczędzenie życia przeciwnikowi, którego wytrwałość wzbudziła jego podziw. Ostatecznie jednak Zhang i grupa jego oficerów zostali straceni. Wśród zabitych znaleźli się również Nan Jiyun i Lei Wanchun.
Z wojskowego punktu widzenia wielomiesięczna obrona osiągnęła istotny rezultat. Związała znaczne siły rebelianckie i opóźniła ich działania na południu. Tradycyjni historycy chińscy przypisywali jej zasadniczą rolę w ochronie gospodarczych zasobów dynastii Tang.
Trzeba jednak rozróżnić dwa twierdzenia. To, że obrona Suiyang trwała wiele miesięcy i wiązała siły przeciwnika, wynika z przebiegu działań wojennych. Twierdzenie, że bez niej dynastia Tang nie przetrwałaby rebelii, jest już interpretacją historyczną, opartą na przewidywaniu alternatywnego przebiegu wydarzeń. Z punktu widzenia mieszkańców miasta przedłużanie obrony oznaczało niemal całkowitą zagładę. I właśnie tutaj zaczyna się najważniejszy problem tej historii.
Bohater czy człowiek odpowiedzialny za masakrę?
Po stłumieniu rebelii na dworze dynastii Tang rozgorzał spór o ocenę Zhang Xuna. Jego przeciwnicy zadawali zasadnicze pytanie: czy dowódca miał prawo poświęcić mieszkańców miasta, których powierzono jego ochronie? Czy nie należało wcześniej zarządzić odwrotu lub ewakuacji, zamiast doprowadzić do sytuacji, w której ludzie stali się pożywieniem dla własnych obrońców?
Zwolennicy Zhanga odpowiadali, że Suiyang nie było zwykłą twierdzą. Jego obrona miała znaczenie dla przetrwania dynastii. Gdyby miasto upadło wcześniej, rebelianci mogliby opanować kolejne obszary i zagrozić gospodarczym podstawom państwa. W tej interpretacji Zhang Xun nie był zbrodniarzem, lecz dowódcą, który w sytuacji bez wyjścia wybrał obowiązek wobec państwa. Ostatecznie przeważyła właśnie ta ocena.
Zhang Xun i Xu Yuan zostali uhonorowani jako wzory wierności. Przyznawano im pośmiertne zaszczyty, a pamięć o nich utrwalano w świątyniach i lokalnych kultach. Powstał w ten sposób szczególny paradoks: człowiek, który nakazał zabijać własnych podopiecznych, został wyniesiony do rangi obrońcy państwa i wzoru lojalności. Nie oznacza to, że wszyscy współcześni mu ludzie akceptowali jego decyzje. Przeciwnie, sam fakt sporu pokazuje, że granice obowiązku i człowieczeństwa były przedmiotem kontrowersji już w epoce Tang.
Jak z ofiary uczyniono bohaterkę
Osobną historię stanowią późniejsze losy pamięci o konkubinie Zhang Xuna. W najstarszych przekazach była przede wszystkim ofiarą decyzji dowódcy. Jej własny głos niemal nie istnieje. Nie dowiadujemy się, czy zgadzała się na śmierć ani co myślała o poświęceniu, którego od niej zażądano. W późniejszej literaturze chińskiej, szczególnie w okresach Ming i Qing, jej postać zaczęła się zmieniać.
W niektórych utworach przedstawiano ją jako kobietę, która dobrowolnie oddaje życie dla większej sprawy. W innych sama prosi o śmierć, aby nie obciążać męża decyzją. Z czasem mogła stawać się symbolem cnoty, lojalności, a nawet przedmiotem lokalnego kultu religijnego. To znamienna przemiana. Kobieta zabita na rozkaz dowódcy stopniowo stawała się w opowieściach kobietą, która sama wybrała śmierć.
Nie musiało to wynikać z odkrycia nowych faktów. Mogło być rezultatem dostosowywania opowieści do obowiązujących wzorców moralnych i wyobrażeń o właściwym poświęceniu. W ten sposób późniejsza tradycja nie tylko upamiętniała wydarzenie, ale również nadawała mu nowe znaczenie.
Granice lojalności
Oblężenie Suiyang odsłania konflikt między dwoma obowiązkami: obroną państwa i ochroną ludzi, którzy to państwo tworzą. Zhang Xun realizował zadanie wojskowe. Przez wiele miesięcy powstrzymywał znacznie silniejszego przeciwnika. Jego działania mogły przyczynić się do ocalenia innych obszarów dynastii Tang. Jednocześnie podjął decyzje, których ofiarami padli ludzie niemający możliwości wyboru. Kobiety, starcy i dzieci nie zostali zapytani, czy chcą oddać życie za strategiczne znaczenie miasta. Nie wystarczy więc powiedzieć, że obrona była skuteczna. Trzeba jeszcze zapytać, dla kogo była skuteczna, kto odniósł korzyść i kto zapłacił cenę. Z perspektywy państwa przedłużenie obrony mogło być sukcesem. Z perspektywy cywilów stało się katastrofą.
Historia Suiyang pokazuje również, jak niebezpieczna może być sytuacja, w której lojalność wobec instytucji zostaje uznana za wartość nadrzędną wobec życia ludzi, którym ta instytucja ma służyć. Pozostaje pytanie, czy istnieje granica poświęcenia, której nie wolno przekroczyć nawet w imię przetrwania państwa. Bo jeżeli dla ocalenia państwa można zabić i zjeść ludzi, których miało ono chronić, to co właściwie zostało ocalone?
Zobacz na: Odwaga, Honor i Dyscyplina
Polibiusz – Dlaczego Państwa Upadają i Jak Ustrój Może Temu Przeciwdziałać
Władcy rządzeni przez kobiety: Ekonomiczna analiza wzrostu i upadku praw kobiet w starożytnej Sparcie.
Los Imperiów i Poszukiwanie Drogi do Przetrwania – Sir John Glubb
Najnowsze komentarze