Czarnoksięstwo filozoficzne: kiedy nauka staje się religią

Eric Voegelin w eseju „O Heglu. Studium czarnoksięstwa” analizuje mechanizm, w którym filozofia przestaje być narzędziem poznawania rzeczywistości, a staje się próbą przejęcia nad nią władzy. Filozof buduje zamknięty system pojęć, ogłasza go naukowym wyjaśnieniem całego istnienia, a następnie przypisuje sobie dostęp do wiedzy absolutnej. W ten sposób zajmuje miejsce nie tylko uczonego, lecz także religijnego proroka. Powstaje coś, co przypomina religię przebraną w szaty nauki: system, którego twórca sam ustanawia kryteria prawdy, sam potwierdza własne twierdzenia i sam występuje jako ich najwyższy autorytet.

Pierwsza i Druga Rzeczywistość

 

Punktem wyjścia krytyki Voegelina jest rozróżnienie dwóch rzeczywistości.

Pierwsza Rzeczywistość to świat, w którym rzeczywiście żyjemy. Istnieją w nim ludzie, wydarzenia, konflikty, ograniczenia i konsekwencje naszych działań. Nie jest on zobowiązany do spełniania naszych oczekiwań. Możemy go poznawać, ale nie możemy dowolnie zmieniać jego właściwości samym myśleniem.

Druga Rzeczywistość to świat skonstruowany w świadomości. Powstaje, kiedy człowiek przestaje traktować własne pojęcia jako przybliżony opis rzeczywistości i zaczyna uznawać je za rzeczywistość właściwą. Fakty zostają podporządkowane systemowi, a wszystko, co do niego nie pasuje, musi zostać odpowiednio zinterpretowane, przekształcone albo pominięte.

Nie chodzi o zwykłe tworzenie teorii. Każda dziedzina nauki posługuje się modelami i abstrakcjami. Różnica polega na tym, że rzetelny badacz konfrontuje swoje wyjaśnienia z rzeczywistością i dopuszcza możliwość błędu. Twórca Drugiej Rzeczywistości odwraca tę relację: to rzeczywistość ma odpowiadać jego teorii. Voegelin zarzuca Heglowi właśnie takie odwrócenie porządku poznania. Historia, religia, polityka i ludzkie doświadczenie zostają przekształcone w elementy jednego systemu filozoficznego. System ten nie ma już jedynie opisywać świata. Ma ujawnić jego ostateczny sens.

 

Ouroboros: system, który sam siebie potwierdza

 

Mechanizm ten dobrze ilustruje ouroboros, to jest wąż pożerający własny ogon, symbol zamkniętego obiegu.

Czarnoksięstwo filozoficzne - kiedy nauka staje się religią

Wyobraźmy sobie filozofa, który twierdzi, że odkrył konieczne prawa rozwoju historii. Skąd wiadomo, że prawa te są prawdziwe? Ponieważ wynikają z jego systemu. Skąd wiadomo, że system jest prawdziwy? Ponieważ właściwie wyjaśnia historię. A co stanowi właściwe wyjaśnienie historii? To, które odpowiada zasadom systemu. Koło się zamyka.

Samo rozumowanie w obrębie spójnego systemu nie jest jeszcze błędem. Problem zaczyna się wtedy, gdy jego przesłanki i wnioski wzajemnie się legitymizują, a nie istnieje żadne niezależne kryterium pozwalające zakwestionować całość. W takim układzie sprzeciw może zostać wchłonięty przez teorię jako kolejny dowód jej słuszności. Jeśli wydarzenia przebiegają zgodnie z przewidywaniami, system zostaje potwierdzony. Jeśli przebiegają inaczej, można ogłosić, że ujawniła się głębsza sprzeczność, której znaczenie rozumie jedynie wtajemniczony interpretator.

Teoria, której nie można skorygować za pomocą rzeczywistości, przestaje służyć poznaniu. Zaczyna chronić samą siebie. Ouroboros jest tutaj metaforą objaśniającą krytykę Voegelina, nie terminem, którym sam autor określa Heglowską dialektykę.

Czarnoksięstwo filozoficzne: zniesienie rzeczywistości za pomocą pojęć

 

Dlaczego Voegelin używa tak mocnego określenia jak „czarnoksięstwo”? Nie zarzuca Heglowi dosłownego praktykowania magii. Chodzi o szczególny rodzaj operacji intelektualnej, to jest próbę dokonania za pomocą pojęć tego, czego nie można dokonać w rzeczywistości.

Człowiek doświadcza ograniczeń, cierpienia, konfliktów i niepewności przyszłości. Nie może usunąć tych właściwości ludzkiego istnienia samą decyzją. Może jednak skonstruować system, w którym wszystkie sprzeczności zostają ostatecznie przezwyciężone, historia osiąga swój cel, a człowiek uzyskuje dostęp do wiedzy absolutnej.

W Pierwszej Rzeczywistości problemy pozostają. W Drugiej zostały już rozwiązane, ponieważ tak wynika z konstrukcji filozoficznej.

W filozofii Voegelina istotne miejsce zajmuje pojęcie metaxy, oznaczające ludzkie bycie-pomiędzy. Człowiek istnieje w napięciu między skończonością a nieskończonością, niewiedzą a poznaniem, światem doczesnym a transcendencją. Poszukuje prawdy, ale nie może po prostu unieważnić ograniczeń własnego istnienia przez ogłoszenie, że osiągnął wiedzę absolutną.

W interpretacji Voegelina Heglowskie czarnoksięstwo jest próbą zniesienia tego napięcia za pomocą systemu filozoficznego. Zamiast uznać granice ludzkiego poznania, filozof ogłasza ich przezwyciężenie. Nie usuwa jednak rzeczywistych ograniczeń, tylko eliminuje je jedynie we własnej konstrukcji pojęciowej.

Voegelin porównuje Fenomenologię ducha do grimoire, czyli księgi zaklęć. Heglowskie pojęcia mają bowiem działać niczym magiczne formuły: przekształcać doświadczenie, znosić przeciwieństwa i doprowadzać świadomość do ostatecznego pojednania. Czarnoksięstwo polega zatem na podmienieniu rzeczywistego rozwiązania problemu jego pojęciowym zniesieniem, a następnie przedstawieniu tej operacji jako odkrycia prawdy o świecie.

Napoleon, Hegel i koniec historii

 

Szczególnie wymownym przykładem jest interpretacja relacji między Napoleonem a Heglem. Napoleon reprezentuje działanie historyczne. Przekształca Europę za pomocą polityki, wojny i instytucji państwowych, a Hegel reprezentuje wiedzę, która ma ujawnić sens tego procesu.

W interpretacji Alexandre’a Kojève’a Napoleon urzeczywistnia historię, ale nie posiada pełnej wiedzy o znaczeniu własnych działań. Hegel natomiast rozpoznaje ich sens i doprowadza samoświadomość do spełnienia.

Voegelin wykorzystuje interpretację Kojève’a jako klucz do rozszyfrowania Heglowskiego systemu, ale nie przyjmuje jej bezkrytycznie. Odrzuca między innymi sugestię, że Hegel zamierzał zostać nadwornym filozofem Napoleona. Interesuje go przede wszystkim mechanizm, dzięki któremu rzeczywiste wydarzenia historyczne zostają przekształcone w elementy konstrukcji filozoficznej, a jej autor przypisuje sobie zdolność rozpoznania ostatecznego sensu historii.

Historia nie jest już otwartym procesem, którego przyszłości nie znamy. Zostaje przedstawiona jako proces o znanym zakończeniu, a jego sens ogłasza właśnie ten, kto skonstruował system. To szczególna pozycja, bo filozof nie jest już jednym z uczestników historii, próbującym zrozumieć zachodzące wydarzenia, tylko staje się kimś, kto rzekomo wie, dokąd historia zmierza, dlaczego musiała obrać tę drogę i jakie znaczenie mają wszystkie jej etapy.

Nauka jako źródło najwyższego autorytetu

 

Tutaj pojawia się najważniejszy element krytyki Voegelina jakim jest przejęcie autorytetu nauki.

Hegel nie przedstawia swojego przedsięwzięcia jako prywatnej wizji religijnej. Buduje System Nauki, posługując się rozbudowaną terminologią, logiczną strukturą i roszczeniem do konieczności rozumowania. Samo słowo „nauka” nabiera w tym kontekście szczególnej funkcji. Nie oznacza po prostu systematycznego badania, którego wyniki mogą zostać skorygowane. Oznacza wiedzę, która ma osiągnąć absolutną pewność. Trzeba przy tym pamiętać, że niemieckie Wissenschaft ma szersze znaczenie niż współczesne nauki empiryczne. Obejmuje również systematyczną wiedzę filozoficzną. Zarzut Voegelina nie polega więc na tym, że Hegel podszywał się pod fizyka czy biologa. Polega na tym, że filozoficzny system otrzymuje status ostatecznej wiedzy, której autorytet ma przewyższać zwykłe ludzkie doświadczenie. To zasadnicza różnica między nauką jako metodą a nauką jako źródłem niepodważalnego autorytetu.

W pierwszym przypadku twierdzenie jest uzasadnione tak długo, jak długo wytrzymuje krytykę i konfrontację z odpowiednimi dowodami. W drugim jego prawdziwość zostaje zagwarantowana przez sam system, a pośrednio przez autorytet jego twórcy. Wiedza przestaje być przedsięwzięciem otwartym na korektę. Staje się doktryną.

Filozof jako najwyższy kapłan

 

Czarnoksięstwo filozoficzne - od wiedzy do dogmatu - filozof jako najwyższy kapłan

Kulminacja argumentacji Voegelina następuje wtedy, gdy analizuje religijne roszczenia zawarte w filozofii Hegla. Hegel przedstawia filozofów jako ludzi znajdujących się bliżej Boga niż pozostali. Pisze, że odczytują oni, a nawet zapisują dekrety boskiego gabinetu w ich oryginalnym brzmieniu. Nazywa ich mystai , to jest wtajemniczonymi, obecnymi przy podejmowaniu decyzji w najgłębszym sanktuarium. Nie jest to już zwykła metafora uczonego poszukującego prawdy. W interpretacji Voegelina filozof przypisuje sobie uprzywilejowany dostęp do boskiej wiedzy.

Jeszcze wyraźniej widać to w Nauce logiki, gdzie Hegel przedstawia treść logiki jako: „przedstawienie Boga w Jego wiecznym bycie, przed stworzeniem przyrody i jakiegokolwiek ducha skończonego”.

Dla Voegelina jest to punkt kulminacyjny całego przedsięwzięcia. Filozof nie tylko wyjaśnia świat i historię. Roszczeniem do wiedzy absolutnej wkracza w obszar zastrzeżony dotąd dla boskiego objawienia. Nie występuje już jako człowiek, który szuka prawdy, lecz jako ten, który zna jej ostateczną postać i może ją objawić innym.

W tym sensie przypomina najwyższego kapłana sekty. Dysponuje doktryną, zna jej ukryty sens, posiada klucz do interpretacji historii i występuje jako uprzywilejowany pośrednik między zwykłymi ludźmi a prawdą absolutną. Różnica polega na stroju, w jakim przedstawia swój autorytet. Kapłan powołuje się na objawienie religijne. Filozoficzny czarnoksiężnik powołuje się na system wiedzy. W obu przypadkach zasadnicze niebezpieczeństwo pojawia się wtedy, gdy autorytet doktryny zastępuje możliwość niezależnego sprawdzenia jej twierdzeń.

Religia ubrana w szaty nauki

 

Voegelin nie twierdzi, że każda filozofia systemowa jest czarnoksięstwem ani że nauka jest odmianą religii. Pokazuje szczególny mechanizm intelektualny, w którym zamknięty system filozoficzny przejmuje funkcje religijnego objawienia. W szerszej diagnozie Voegelina podobny mechanizm występuje również w nowoczesnych ideologiach gnostyckich, które obiecują przezwyciężenie fundamentalnych ograniczeń ludzkiej egzystencji dzięki posiadaniu szczególnej wiedzy o historii i rzeczywistości. Nie chodzi tu o proste utożsamienie tych ideologii z historycznymi sektami gnostyckimi, lecz o podobieństwo sposobu myślenia i roszczeń do wiedzy. Twórca takiego systemu ustanawia ostateczne wyjaśnienie rzeczywistości, ogłasza koniec poszukiwań i zajmuje pozycję człowieka, który posiada wiedzę niedostępną zwykłym uczestnikom historii.

Od tej chwili nie trzeba już pytać, czy system odpowiada rzeczywistości. Można zacząć pytać, czy rzeczywistość została właściwie zinterpretowana przez system. To odwrócenie relacji między poznaniem a jego przedmiotem stanowi istotę filozoficznego czarnoksięstwa.

Największym zagrożeniem nie jest więc samo posługiwanie się skomplikowanymi pojęciami, dialektyką czy rozbudowaną teorią historii. Jest nim przekonanie, że człowiek może stworzyć system, który ostatecznie rozstrzygnie wszystkie fundamentalne pytania, a następnie uznać własną konstrukcję za wiedzę absolutną. Kiedy teoria sama ustanawia kryteria swojej prawdziwości, jej twórca przestaje potrzebować rzeczywistości jako sędziego. Wystarczy mu własny system. I właśnie wtedy filozofia, zamiast służyć poznaniu, może stać się religią własnego autora z naukową terminologią zamiast dogmatów, wiedzą absolutną zamiast objawienia i filozofem w roli najwyższego kapłana.

 

 Zobacz na: Negacja Rzeczywistości – James Linsday | Sekretne Religie Zachodu, cz. 1 z 3
Gnostyczny Pasożyt – James Lindsay | Sekretne Religie Zachodu, cz. 2 z 3
Trzeci składnik kultury zachodniej – Gnoza i Hermetyzm
Zaciemnianie, Żargonizacja i Gadka korporacyjna

 

Naukowiec vs Doktryner-

Naukowiec dostosowuje mapę do terenu. Doktryner dostosowuje teren do mapy.
To jest dokładnie to, co odróżnia prawdziwą naukę od ideologii, religijnego fundamentalizmu, „nauki” politycznej czy aktywizmu przebranego za badania.
Naukowiec ma wątpliwości → doktryner ma pewność.
Naukowiec jest dumny ze zmian → doktryner jest dumny z niezmienności.
Naukowiec obala własne poglądy → doktryner broni doktryny przed obaleniem.