DZIECI BEZ MIŁOŚCI: Syndrom deprywacji emocjonalnej u dzieci
Film dokumentalny „Dzieci bez miłości” to jeden z najważniejszych materiałów poświęconych zjawisku deprywacji emocjonalnej u dzieci. Dokument pokazuje skutki braku trwałej, bezpiecznej więzi z jedną bliską osobą we wczesnym dzieciństwie. W centrum filmu znajduje się problem, którym zajmował się dr Zdeněk Matějček: co dzieje się z dzieckiem, które otrzymuje jedzenie, opiekę, czystość i nadzór lekarski, ale nie otrzymuje stałej miłości, bliskości i poczucia przynależności.
Najważniejsza teza filmu jest prosta, ale bardzo mocna: sama opieka instytucjonalna nie wystarcza. Dziecko może być nakarmione, czyste, zdrowe, pilnowane przez personel i otoczone dobrze zorganizowanym systemem, a mimo to może emocjonalnie głodować. Jeżeli w pierwszych latach życia nie ma jednej osoby, z którą może nawiązać trwałą więź, jego rozwój emocjonalny zostaje zaburzony.
Dr Matějček definiuje syndrom deprywacyjny jako zespół braków, trudności i zaburzeń zachowania, które powstały wskutek emocjonalnego zaniedbania, najczęściej we wczesnym dzieciństwie.
Film pokazuje, że problem ten nie dotyczy wyłącznie domów dziecka, żłobków tygodniowych czy placówek opiekuńczych. Dotyczy również rodzin, w których rodzice są fizycznie obecni, ale emocjonalnie nieobecni, chłodni, obojętni lub niezdolni do stworzenia dziecku bezpiecznej więzi.
W dokumencie pojawiają się konkretne przykłady dzieci z objawami deprywacji emocjonalnej. Widzimy dzieci uczuciowo chłodne, nieufne, nadpobudliwe, agresywne, samotne, wycofane albo przeciwnie, rozpaczliwie szukające kontaktu z kimkolwiek. Niektóre nie potrafią się przywiązać. Inne powierzchownie lgną do każdego, ponieważ desperacko szukają bliskości. Pojawiają się kradzieże, konflikty, zachowania aspołeczne, obojętność, brak poczucia bezpieczeństwa, trudności w nauce i zaburzone relacje z ludźmi.
Jednym z najmocniejszych fragmentów filmu jest pokazanie, że samotność dziecka może istnieć nawet wśród wielu innych dzieci. Sala pełna rówieśników nie zastępuje więzi. Zbiorowość nie usuwa samotności. Dziecko może być otoczone grupą, a mimo to pozostawać wewnętrznie samo. W filmie pada przejmujące zdanie: „człowiek i tak jest sam”. To jedno z najkrótszych, ale najmocniejszych podsumowań całego problemu.
Bardzo ważnym elementem dokumentu są także rysunki dzieci. Film pokazuje, że dzieci wychowywane w warunkach emocjonalnego zaniedbania często rysują domy puste, zimne, pozbawione ludzi albo rodziny, w których brakuje matki, ojca czy rodzeństwa. Pada zdanie, że takie rysunki można odczytywać „jak list i spowiedź”. Dziecko nie zawsze potrafi opowiedzieć, co przeżyło, ale jego rysunki, zabawy i sposób reagowania na świat ujawniają głęboki brak więzi.
Film wyraźnie przeciwstawia dwa znaczenia domu. Dom może być tylko miejscem: budynkiem, salą, łóżkiem, stołem, regulaminem i grafikiem dyżurów. Ale dom może być też poczuciem bezpieczeństwa, przynależności i bliskości. Dziecko wychowane w bezpiecznej relacji zabiera „dom” ze sobą nawet poza domem, czy to do lekarza, tramwaju, sklepu czy nieznanego miejsca. Ma w sobie wewnętrzne oparcie. Dziecko pozbawione takiej więzi może mieszkać w czystej i zorganizowanej placówce, ale nie czuć, że gdziekolwiek naprawdę należy.
Dokument nie sprowadza problemu do prostego potępienia wszystkich form opieki zbiorowej. Rozróżnia opiekę dzienną, tygodniową, domy dziecka oraz sytuacje rodzinne. Wskazuje jednak, że im młodsze dziecko, im dłuższa separacja od rodziców i im mniej stałej, osobistej więzi, tym większe ryzyko emocjonalnego zubożenia. Szczególnie krytycznie pokazane są sytuacje, w których dziecko przez wiele godzin dziennie lub przez całe tygodnie pozostaje poza domem i uczy się żyć bez bliskości najważniejszych osób.
Najważniejsze przesłanie filmu można streścić jednym zdaniem: dziecko nie potrzebuje przede wszystkim idealnej organizacji ani najlepszych warunków materialnych. Potrzebuje przede wszystkim trwałej, bezpiecznej więzi z jedną bliską osobą.
„Dzieci bez miłości” to film o tym, że miłości nie da się zastąpić procedurą. Bliskości nie da się podać w zastrzyku. Poczucia bezpieczeństwa nie da się zorganizować samym regulaminem. Dziecko może przeżyć bez wielu rzeczy, ale nie może zdrowo rozwijać się bez kogoś, kto jest dla niego naprawdę „jego” osobą.
Zobacz na: Rozwój Człowieka: badanie Minnesota nad ryzykiem i adaptacją od narodzin do dorosłości
Dziedzictwo pierwszych 3 lat – prof. Alan Sroufe, Instytut Rozwoju Dziecka, Uniwersytet Minnesoty
DZIECI BEZ MIŁOŚCI: Syndrom deprywacji emocjonalnej u dzieci
https://rumble.com/v7bnl10-dzieci-bez-mioci.html
Film dokumentalny z 1963 roku przedstawia badania dr Zdeňka Matějčka nad syndromem deprywacji emocjonalnej. Pokazuje, że nawet najlepsza opieka instytucjonalna nie zastąpi dziecku trwałej więzi z jedną bliską osobą, niezbędnej dla prawidłowego rozwoju emocjonalnego.
Dzieci bez miłosci – Kinder ohne Liebe
Fragment filmu dokumentalnego Dzieci bez Miłości [Kinder ohne Liebe]
https://rumble.com/v7b8vrk-dzieci-bez-miosci-kinder-ohne-liebe.html
Dr Zdeněk Matějček i „Dzieci bez miłości”: film, którego nie chciał pokazać reżim [Dr. Matejcek – Kinder ohne Liebe]
https://rumble.com/v7b9l3g-dr-zdenek-matejcek-i-dzieci-bez-milosci.html
W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku w Pradze nakręcono niezwykły film „Dzieci bez miłości”. Choć został zamówiony przez socjalistyczne władze, nigdy nie trafił do oficjalnej dystrybucji.
Dr Jaroslav Sturma: Na początku lat sześćdziesiątych byłem jeszcze studentem psychologii i przypadkiem, nieoficjalnie, zobaczyłem ten nowy film. Byłem tak poruszony, że osobiście odszukałem Matějčeka i od tego czasu byłem z nim bardzo blisko związany, zostałem jego uczniem, a jego idee staram się do dziś przekazywać dalej.
– Dr Zdeněk Matějček był jednym z głównych autorów filmu. Jak mało który psycholog, naukowo badał on zbiorową opiekę nad dziećmi.
Dr Jaroslav Sturma: Społeczeństwo socjalistyczne preferowało wychowanie zbiorowe, ponieważ kobiety były potrzebne przede wszystkim w pracy, a nie w rodzinie. Ta ideologia doprowadziła do tworzenia żłobków i wkrótce niemal jedna czwarta dzieci poniżej trzeciego roku życia uczęszczała do różnego rodzaju placówek. Istniały też żłobki tygodniowe, w których dzieci zostawały na kilka dni, co dawało możliwość obserwowania, jak takie warunki oddziałują na dzieci.
Wyniki były jednoznaczne. Lekarze jasno stwierdzili, że dzieci spędzające w żłobku wiele godzin częściej chorują, a ich odporność ulega osłabieniu. W zachowaniu, co obserwowały pielęgniarki w żłobku, ale także rodzice i psychologowie, pojawiała się chwiejność emocjonalna, czasem nawet zaburzenia emocjonalne. Dzieci częściej stawały się też agresywne wobec innych, bo warunki panujące w dużych grupach oznaczały stres.
– Socjalistyczne państwo, nastawione przeciwko rodzinie, oczekiwało od dr Matějčeka i jego zespołu filmu, który przedstawi kolektywną opiekę nad dziećmi w korzystnym świetle.
Dr Jaroslav Sturma: Tym większe było zaskoczenie, gdy wyniki pokazały coś zupełnie innego.
– Film nigdy nie został oficjalnie pokazany, jednak przedostał się nielegalnie na Zachód i odniósł wielki sukces na festiwalu filmowym w Wenecji.
Dr Jaroslav Sturma: Ogromny sukces filmu w Wenecji oraz jego oddźwięk na świecie bardzo nam pomogły autorom, bo inaczej musieliby się obawiać, że reżim nie pozwoli im dalej zajmować się tymi tematami, ale także całemu społeczeństwu, bo na oczach świata reżim musiał pokazać choć trochę ludzką twarz.
– W efekcie w socjalistycznej Czechosłowacji zlikwidowano żłobki tygodniowe, a żłobków dziennych nie rozbudowywano dalej.
Dr Jaroslav Sturma: Był też wymiar pozytywny: wpływ filmu był tak jednoznaczny, że w latach sześćdziesiątych państwo musiało zmienić swoją politykę rodzinną. W nowym modelu to właśnie rodzinie ponownie przyznano pierwsze miejsce w wychowaniu dziecka.
Zdeněk Matějček (16 sierpnia 1922, Chlumec nad Cidlinou – 26 października 2004, Praga) był czeskim psychologiem dziecięcym, uznanym na arenie międzynarodowej naukowcem i pedagogiem. Zajmował się rozwojem dzieci wychowujących się w warunkach psychicznego zaniedbania i cierpienia emocjonalnego. Wspólnie z Josefem Langmeierem w 1963 roku wprowadzili do psychologii pojęcie deprywacji.
Prowadził badania nad zaburzeniami rozwojowymi u dzieci, takimi jak ADHD i dysleksja. Jego książka Dysleksja (1988) przez wiele lat stanowiła podstawowe opracowanie wykorzystywane w kształceniu psychologów, pedagogów oraz specjalistów pracujących w poradnictwie. W latach 60. i 70. XX wieku przyczynił się do utworzenia w Pradze pierwszych klas dla dzieci z dysleksją.
Poświęcał się również pracy z dziećmi z niepełnosprawnościami oraz ich rodzinami. Był gorącym zwolennikiem rodzinnej pieczy zastępczej i należał do współzałożycieli Wiosek Dziecięcych SOS oraz charytatywnego projektu Konto Bariéry.
Matějček prowadził wykłady i publikował zarówno w Czechosłowacji, jak i za granicą. Był autorem oraz tłumaczem licznych prac naukowych i książek. Nawet po przejściu na emeryturę kontynuował działalność badawczą. Wraz z docentem Zdeňkiem Dytrychem pracował w Praskim Centrum Psychiatrycznym, gdzie opublikowali książkę Początki naszego życia psychicznego, poświęconą rozwojowi psychicznemu dziecka jeszcze przed narodzinami.
Wykładał na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze oraz w Instytucie Kształcenia Podyplomowego Lekarzy i Farmaceutów. W 1997 roku założył Fundację Profesora Matějčka, której celem było wspieranie rozwoju naukowego studentów psychologii.
W ciągu swojej kariery działał w wielu czeskich i międzynarodowych organizacjach naukowych, m.in. w Towarzystwie Naukowym Republiki Czeskiej, Czeskiej Akademii Medycznej, Czesko-Morawskim Towarzystwie Psychologicznym, Czeskim Towarzystwie Lekarskim im. Jana Evangelisty Purkyně, International Academy for Research in Learning Disabilities, International Dyslexia Association oraz International Reading Association.
Za wybitny wkład w rozwój psychologii dziecięcej otrzymał liczne nagrody i wyróżnienia, m.in. medal J. E. Purkyně Czeskiego Towarzystwa Lekarskiego, nagrodę Distinguished Contribution to Research in Public Policy przyznawaną przez Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (APA), First International Award amerykańskiego Dyslexia Association oraz tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Saskatchewan w Kanadzie.
W 1996 roku został odznaczony przez Prezydenta Republiki Czeskiej Medalem Za Zasługi za wybitne osiągnięcia w dziedzinie nauk medycznych.
Życie
Zdeněk Matějček urodził się w rodzinie dyrektora stadniny koni w Kladrubach nad Łabą. Dorastał tam wraz z rodzicami i młodszym bratem Miroslavem, z którym uczęszczał do miejscowej jednoklasowej szkoły podstawowej. Od piątej klasy kontynuował naukę w Přelouču. Podczas nauki w gimnazjum w Pardubicach uczył się języków obcych takich jak łaciny, hiszpańskiego i angielskiego.
Po zamknięciu czeskich uczelni wyższych przez nazistów nie mógł kontynuować studiów. Pracował więc u swojego ojca, a następnie przez trzy lata jako pisarz w zakładach Baťa w Zlínie.
Po zakończeniu II wojny światowej rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola w Pradze, gdzie studiował filologię czeską, filozofię i psychologię. Ze względu na problemy zdrowotne (gruźlicę) przez dłuższy czas przebywał w sanatorium w Tatrach.
Początkowo chciał zostać nauczycielem. Wiedział jednak, że po lutym 1948 roku każdy nauczyciel musiał przejść polityczną weryfikację, której z uwagi na swoje pochodzenie, prawdopodobnie by nie przeszedł. Zdecydował się więc poświęcić psychologii.
W latach 1950–1951 pracował jako psycholog w ośrodku wychowawczym „Dobry Pasterz”, a następnie do 1953 roku jako psycholog w Praskim Instytucie Socjodiagnostycznym. Równolegle uzyskał stopień doktora na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola.
Instytut Socjodiagnostyczny zajmował się diagnozowaniem, leczeniem i opieką nad dziećmi z zaburzeniami rozwojowymi. Był placówką nowatorską jak na swoje czasy, każde dziecko znajdowało się pod opieką zespołu specjalistów, w skład którego wchodzili pediatra, psycholog i pracownik socjalny.
To właśnie tam Matějček poznał Josefa Langmeiera. Wspólnie rozpoczęli badania nad psychicznymi potrzebami dzieci, które doprowadziły do sformułowania pojęcia deprywacji emocjonalnej.
W latach 1953–1969 pracował w poradni psychiatrii dziecięcej Krajowego Zakładu Zdrowia Narodowego w Pradze. W 1969 roku rozpoczął pracę w Instytucie Kształcenia Podyplomowego Lekarzy i Farmaceutów, na Katedrze Pediatrii Pierwszego Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Karola.
Był również wykładowcą na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Karola, gdzie prowadził zajęcia z psychologii. Obok działalności dydaktycznej nieprzerwanie prowadził badania naukowe.
Od 1991 roku aż do końca życia pracował jako pracownik naukowy w Praskim Centrum Psychiatrycznym. Równocześnie od 1994 roku działał w praskim dziennym ośrodku terapeutycznym Paprsek, gdzie wraz z psychologiem Jaroslavem Šturmą prowadził działalność kliniczną i poradniczą.
W 1997 roku założył Fundację Profesora Matějčka, której celem było wspieranie i motywowanie studentów psychologii rozwojowej poprzez stypendia i nagrody finansowe.
Także po przejściu na emeryturę pozostawał aktywnym naukowcem. Wspólnie z docentem Zdeňkiem Dytrychem prowadził badania w Praskim Centrum Psychiatrycznym dotyczące między innymi dzieci z rodzin rozwiedzionych, dzieci niechcianych oraz dzieci urodzonych poza małżeństwem. Owocem tej współpracy była książka „Początki naszego życia psychicznego”, poświęcona rozwojowi psychicznemu dziecka jeszcze przed narodzinami.
Przez całe życie działał w licznych czeskich i międzynarodowych organizacjach naukowych, m.in. w Towarzystwie Naukowym Republiki Czeskiej, Czeskiej Akademii Medycznej, Czesko-Morawskim Towarzystwie Psychologicznym, Czeskim Towarzystwie Lekarskim im. Jana Evangelisty Purkyně, Czeskim Towarzystwie Dysleksji, International Academy for Research in Learning Disabilities, International Dyslexia Association, International Reading Association, International Association on Human-Animal Interaction oraz International Study Group on Children with Special Education Needs.
Nawet w podeszłym wieku pozostawał aktywny jako badacz, wykładowca i praktykujący psycholog dziecięcy. Publikował prace naukowe, prowadził wykłady oraz nadal przyjmował dzieci wymagające specjalistycznej pomocy psychologicznej i edukacyjnej.
Pochodził z rodziny ewangelickiej i sam był aktywnym członkiem parafii we Vršovicach, przez kilka lat zasiadając również w jej radzie. Wychował dwie córki i syna.
Zmarł w Pradze w wieku 82 lat.
Dorobek naukowy
Na początku swojej kariery zawodowej Zdeněk Matějček wraz z Josefem Langmeierem zajmował się badaniem zachowania dzieci oraz ich potrzeb psychicznych. Punktem wyjścia dla ich badań były prace brytyjskiego psychoanalityka Johna Bowlby’ego.
Przez dziesięć lat obserwowali dzieci wychowujące się poza rodziną, dzieci niechciane oraz przebywające w placówkach opiekuńczych. Wyniki swoich badań i wnioski zebrali w książce „Psychická deprivace v dětství” („Deprywacja psychiczna w dzieciństwie”), opublikowanej w 1963 roku. To właśnie w tej publikacji po raz pierwszy zdefiniowali pojęcie deprywacji psychicznej.
Po przejęciu władzy przez komunistów w 1948 roku rozpoczęto intensywną rozbudowę sieci przedszkoli, żłobków i domów dziecka, uznając, że tradycyjna rola rodziny przestała być niezbędna. Książka Matějčka i Langmeiera dostarczyła jednak dowodów, że środowisko pozbawione odpowiedniej opieki emocjonalnej w pierwszych latach życia pozostawia trwały i nieodwracalny ślad w rozwoju psychicznym dziecka.
Publikacja wzbudziła ogromne zainteresowanie w Czechosłowacji i została przetłumaczona również na język angielski, niemiecki i rosyjski.
Na podstawie tej książki reżyser Kurt Goldberger nakręcił w 1963 roku film dokumentalny „Dzieci bez miłości”, przedstawiający los dzieci wychowujących się w opiece instytucjonalnej. Dokument podkreślał biologiczną zależność dziecka od opieki rodzicielskiej. Zarówno książka, jak i film wywołały szeroką debatę społeczną. W jej następstwie, w latach 60. i 70. XX wieku, urlop macierzyński w Czechosłowacji został wydłużony do trzech, a następnie czterech lat.
Wspólnie z pediatrą Jiřím Dunovským Matějček doprowadził również do utworzenia Wiosek Dziecięcych SOS, wzorowanych na modelu austriackim. W ogólnokrajowej zbiórce publicznej prowadzonej w latach 1968–1969 mieszkańcy Czechosłowacji przekazali 28 milionów koron, dzięki którym wybudowano dwie Wioski Dziecięce SOS mogące zapewnić opiekę dwudziestu rodzinom zastępczym.
Matějček należał także do pionierów badań nad zaburzeniami rozwojowymi, takimi jak ADHD i dysleksja. Jego książka „Dysleksja”, wydana w 1988 roku, przez wiele lat stanowiła podstawowe opracowanie wykorzystywane w kształceniu psychologów, pedagogów i specjalistów pracujących w poradnictwie. W latach 60. i 70. przyczynił się również do utworzenia w Pradze pierwszych klas przeznaczonych dla dzieci z dysleksją.
Poświęcał się także pracy z dziećmi z niepełnosprawnościami oraz ich rodzinami. W 1993 roku współtworzył fundację Konto Bariéry, wspierającą osoby z niepełnosprawnościami.
Jego współpracownik Miloslav Kotek wspominał:
„Dla rodziców dzieci z niepełnosprawnościami było to często pierwsze spotkanie z kimś takim. Rozmawiał z nimi w sposób całkowicie zrozumiały, otwarcie i szczerze, ale nigdy nie pozostawiał ich bez nadziei. Nawet w najtrudniejszych przypadkach potrafił dostrzec szansę i wzbudzić wiarę w przyszłość.”
Najnowsze komentarze