Koło Władzy i Kontroli: czym jest ten model, co chcieli osiągnąć jego twórcy i jakie budzi kontrowersje?

Koło Władzy i Kontroli: czym jest ten model, co chcieli osiągnąć jego twórcy i jakie budzi kontrowersje?

Koło Władzy i Kontroli (Power and Control Wheel) to jedno z najbardziej znanych narzędzi używanych w edukacji o przemocy domowej. Powstało w latach 80. XX wieku w ramach tzw. Modelu Duluth (Domestic Abuse Intervention Project – DAIP) w stanie Minnesota w USA.

Najważniejsze jest jednak zrozumienie jednej rzeczy.  Koło Władzy i Kontroli nie jest neutralnym modelem opisowym w sensie stricte naukowym, lecz ideologiczno-edukacyjnym narzędziem interwencyjnym opartym na określonej interpretacji społecznej i feministycznej przemocy domowej.

To bardzo ważne rozróżnienie.

Model ten odegrał ogromną rolę historyczną i praktyczną, ale jednocześnie od początku zawierał określoną wizję człowieka, społeczeństwa i relacji między płciami.

Historia ruchu przeciwko przemocy domowej w świecie zachodnim – Erin Pizzey
Praca z agresywnymi kobietami: Odsunięcie zasłony milczenia z tematu tabu – Erin Pizzey
Jak ruch kobiecy nauczył kobiety nienawidzić mężczyzn – Erin Pizzey

 

 

Czym naprawdę jest Koło Władzy i Kontroli?

 

Model przedstawia przemoc domową nie jako pojedyncze akty agresji, lecz jako system kontroli.

W centrum koła znajduje się „Władza i kontrola”.

Wokół znajdują się różne techniki podporządkowywania partnera takie zastraszanie, izolacja, manipulacja emocjonalna, kontrola ekonomiczna, wykorzystywanie dzieci, groźby oraz umniejszanie i obwinianie.

Przemoc fizyczna i seksualna tworzy zewnętrzny pierścień, który „utrwala” resztę mechanizmów.

Najważniejsza idea modelu brzmi przemoc nie jest przede wszystkim „utratą kontroli”, lecz metodą zdobywania i utrzymywania kontroli.

Warto dodać, że twórcy Duluth stworzyli również Equality Wheel (Koło Równości, ok. 1995), które jest mniej znane, ale integralne uzupełnienie modelu. Pokazuje ono według autorów zachowania budujące zdrową relację opartą na szacunku, partnerstwie i równości.

 

Co autorzy chcieli osiągnąć?

 

Twórcy Modelu Duluth wywodzili się głównie z feministycznego ruchu przeciw przemocy wobec kobiet (battered women’s movement).

Ich celem było między innymi zmiana sposobu myślenia o przemocy domowej, odejście od traktowania jej jako „prywatnej sprawy rodzinnej”, pokazanie, że przemoc psychiczna i kontrola są równie istotne jak bicie, stworzenie wspólnego języka dla policji, sądów, terapeutów i organizacji pomocowych oraz przesunięcie uwagi z pytania: „Dlaczego ona nie odchodzi?” na pytanie: „Jak działa system kontroli sprawcy?”

Model miał też pomóc ofiarom nazwać własne doświadczenia i zrozumieć, że przemoc może istnieć nawet wtedy, gdy nie dochodzi do regularnego bicia. I właśnie tutaj tkwi największa praktyczna siła tego modelu.

 

Co model zakłada ideologicznie?

 

Model Duluth opiera się na kilku mocnych założeniach:

— przemoc wynika głównie z potrzeby dominacji,
— głównym źródłem tej dominacji jest patriarchalna struktura społeczeństwa,
— mężczyźni częściej używają przemocy, ponieważ kultura daje im poczucie prawa do kontroli kobiet,
— przemoc nie jest przede wszystkim skutkiem zaburzeń psychicznych, alkoholu czy problemów emocjonalnych,
— sprawca działa raczej strategicznie niż impulsywnie.

To bardzo specyficzna interpretacja przemocy. Nie oznacza to automatycznie, że model jest „fałszywy”, ale oznacza, że opisuje przemoc z określonej perspektywy teoretycznej, a nie jako całkowicie neutralny model naukowy. Koło nie jest neutralnym „mapowaniem rzeczywistości”, lecz konkretnym modelem interpretacji przemocy domowej, opartym na określonych założeniach ideologicznych i społecznych.

 

Model opisuje wzorce lepiej niż wyjaśnia przyczyny

 

Koło Władzy i Kontroli stosunkowo dobrze opisuje pewne wzorce zachowań kontrolujących takie jak izolowanie partnera, podporządkowywanie ekonomiczne, manipulację, zastraszanie, albo systematyczne budowanie dominacji.

Znacznie słabiej jednak wyjaśnia, skąd te zachowania się biorą.

Model dobrze pokazuje mechanizm dominacji, ale dużo słabiej tłumaczy jego psychologiczną, biologiczną i rozwojową genezę.

Tymczasem współczesna psychologia wskazuje, że podobne zachowania mogą wynikać z bardzo różnych przyczyn, np. narcystycznych zaburzeń osobowości, traumy, zaburzeń przywiązania, uzależnień, dysregulacji emocji, psychopatii, impulsywności, wzorców kulturowych, lęku przed porzuceniem lub rzeczywiście potrzeby patriarchalnej dominacji.

Krytycy wskazują więc, że Model Duluth często bierze jeden typ interpretacji i traktuje go jako główne wyjaśnienie całego zjawiska przemocy domowej.

 

Problem selekcji próby

 

Model Duluth powstawał głównie na podstawie doświadczeń kobiet trafiających do schronisk, interwencji kryzysowych i spraw policyjnych, czyli najcięższych, jednostronnych przypadków przemocy.

W takich sytuacjach przymusowej kontroli i terroru intymnego rzeczywiście dominują.

Natomiast model dużo słabiej opisuje konflikty wzajemne, przemoc sytuacyjną, albo relacje o wysokiej impulsywności obu stron.

To częściowo tłumaczy, dlaczego Model Duluth i badania populacyjne często pokazują różne obrazy przemocy.

 

Co pokazują współczesne badania?

 

Dzisiejsza literatura naukowa sugeruje znacznie bardziej złożony obraz przemocy partnerskiej. Socjolog Michael P. Johnson wyróżnia kilka typów przemocy.

Model Duluth najlepiej opisuje Intymny Terror i Przymusową Kontrolę, czyli systematyczną kontrolę, dominację, zastraszanie i  podporządkowywanie partnera.

Ten typ zwykle jest jednostronny, częściej występuje w próbkach klinicznych i schroniskowych, częściej dotyczy przemocy mężczyzn wobec kobiet.

Znacznie gorzej model radzi sobie z przemocą sytuacyjną w związku (Situational Couple Violence), czyli przemocą wynikającą z eskalacji konfliktów, impulsywności, wzajemnej agresji, braku regulacji emocji i bez trwałego systemu dominacji.

Ten typ jest znacznie częstszy w populacji ogólnej.

Meta-analizy Johna Archera oraz badania Murray’a Strausa pokazują stosunkowo dużą symetrię płciową w lżejszych formach przemocy fizycznej w badaniach populacyjnych, podczas gdy najcięższe formy przemocy, przymusowa kontrola, zabójstwa partnerskie i pozostają wyraźnie asymetryczne.

 

Konflikt dwóch podejść do przemocy

 

W praktyce istnieje dziś napięcie między dwoma dużymi sposobami rozumienia przemocy domowej.

Podejście Duluth / socjologiczne widzi przemoc głównie jako problem dominacji, kontroli, struktur społecznych, patriarchatu.

Podejście kliniczno-psychologiczne koncentruje się na traumach, zaburzeniach osobowości, regulacji emocji, przywiązaniu, uzależnieniach i neuropsychologii.

To nie zawsze są modele całkowicie sprzeczne, ale często akcentują zupełnie inne przyczyny i rozwiązania.

Magnetyzm behawioralny – Chase Hughes

 

Jakie są zagrożenia związane z tym modelem?

 

Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy model staje się jedyną dopuszczalną interpretacją przemocy, filtrem ideologicznym, uniwersalną teorią wszystkich relacji konfliktowych.

Wtedy mogą pojawić się problemy ignorowanie indywidualnej psychologii sprawcy, pomijanie roli traum i zaburzeń, redukowanie wszystkich konfliktów do walki o władzę, pomijanie przemocy wobec mężczyzn i w związkach jednopłciowych i ignorowanie przemocy wzajemnej.

Krytycy wskazują również, że niektóre wdrożenia inspirowane filozofią Duluth, szczególnie sztywne polityki przymusowego aresztowania oraz podejście „jednego schematu dla wszystkich przypadków”, mogą prowadzić do problemów takich jak dualne aresztowania (dual arrests), czyli sytuacje, w których policja zatrzymuje obie strony konfliktu domowego jednocześnie, uznając je za wzajemnie stosujące przemoc, nawet jeśli jedna ze stron była głównie ofiarą lub działała w obronie własnej.

Polska i rosyjska szkoła kryminalistyki według Pawła Horoszowskiego

 

Co ciekawe, sama Ellen Pence…

 

Sama Ellen Pence, jedna z głównych twórczyń Modelu Duluth, w późniejszych wypowiedziach częściowo problematyzowała uproszczone wdrożenia modelu w innych społecznościach.

Mówiła m.in.., że  „Osobiście odwiedziłam dziesiątki społeczności używających ‘Modelu Duluth’, ale rzadko rozpoznawałam jego kluczowe elementy.”

Podkreślała również, że zachowania opisane w Kole Władzy i Kontroli mają sens głównie wtedy, gdy są powiązane z rzeczywistą przemocą fizyczną lub seksualną oraz szerszym wzorcem kontroli.

Nie odrzuciła jednak podstawowych założeń modelu dotyczących patriarchalnych struktur społecznych.

 

Czy programy oparte na Duluth działają?

 

Badania sugerują, że skuteczność programów interwencyjnych opartych wyłącznie na Modelu Duluth jest umiarkowana lub niewielka.

Meta-analizy Babcock i współpracowników (2004 oraz aktualizacja 2024) pokazują niewielką redukcję recydywy przemocy, efekty są małe i nie dają wyraźnej przewagi nad programami poznawczo-behawioralnymi (CBT).

Nowsze podejścia, takie jak Terapia Akceptacji i Zaangażowania (ang. Acceptance and Commitment Therapy – ACT), Kręgi Pokoju (ang. Circles of Peace), w bezpośrednich porównaniach z Duluth osiągają często wyraźnie lepsze wyniki.

To sugeruje, że przemoc domowa prawdopodobnie nie ma jednej przyczyny ani jednego uniwersalnego rozwiązania.

 

Jaka jest realna wartość tego modelu?

 

Mimo krytyki Koło Władzy i Kontroli miało ogromny wpływ społeczny. To właśnie ono pomogło upowszechnić pojęcie przemocy psychicznej, zwrócić uwagę na izolację i manipulację, pokazać rolę kontroli ekonomicznej, zmienić podejście policji i sądów oraz uznać przemoc domową za problem społeczny i prawny.

Jako narzędzie edukacyjne i interwencyjne model okazał się bardzo wpływowy.

Nawet krytycy często przyznają, że jako narzędzie identyfikacji kontroli przymusowej (ang. coercive control) oraz edukacji instytucji pozostaje użyteczny.

Spór dotyczy raczej tego, czy można go traktować jako uniwersalną teorię przemocy domowej.

 

Podsumowanie

 

Koło Władzy i Kontroli nie jest neutralną „mapą rzeczywistości”, lecz wpływowym ideologiczno-edukacyjnym modelem przemocy domowej stworzonym w konkretnym środowisku feministycznym lat 80.

Jego największą siłą było pokazanie, że przemoc to często długotrwały system kontroli, a nie tylko pojedyncze akty agresji.

Jego największym ograniczeniem jest tendencja do upraszczania bardzo złożonych relacji międzyludzkich do jednego schematu dominacji i patriarchatu.

Dlatego najlepiej traktować ten model nie jako „ostateczną prawdę”, lecz jako jedno z narzędzi interpretacji przemocy, które bywa bardzo użyteczne w określonych sytuacjach, ale ma również wyraźne ograniczenia, założenia interpretacyjne i granice zastosowania.

 

Wybrane źródła i literatura:

Ellen Pence, Michael Paymar – Grupy edukacyjne dla mężczyzn stosujących przemoc (ang. Education Groups for Men Who Batter, 1993)
Projekt Interwencji wobec Przemocy Domowej (DAIP) / Model Duluth – oficjalne materiały programu
Michael P. Johnson – Typologia przemocy domowej: terror intymny, przemoc obronna i przemoc sytuacyjna w związku (ang. A Typology of Domestic Violence, 2008)
Evan Stark – Kontrola przymusowa: jak mężczyźni podporządkowują kobiety w życiu prywatnym (ang. Coercive Control, 2007)
John Archer – Różnice płci w agresji między partnerami heteroseksualnymi: przegląd meta-analityczny (Psychological Bulletin, 2000)
Murray A. Straus – badania oparte na Skali Taktyk Konfliktowych (ang. Conflict Tactics Scale – CTS)
Julia C. Babcock, Charles E. Green, Chet Robie – meta-analizy skuteczności programów dla sprawców przemocy (Clinical Psychology Review, 2004; aktualizacje 2024)
Donald G. Dutton – krytyka Modelu Duluth z perspektywy psychologii klinicznej i teorii przywiązania
Film dokumentalny Władza i kontrola: przemoc domowa w Ameryce (ang. Power and Control: Domestic Violence in America, 2010)
Washington State Institute for Public Policy – analizy skuteczności programów przeciwdziałania przemocy domowej (2013)

Zobacz na: Dlaczego sprawcami najwcześniejszych zabójstw dzieci najczęściej są matki?
Przemoc w związkach młodych dorosłych, co naprawdę pokazało badanie Whitakera z 2007 roku?
Przegląd dzieła J. D. Unwina Płeć i Kultura [Sex and Culture]
Dziedzictwo pierwszych 3 lat – prof. Alan Sroufe, Instytut Rozwoju Dziecka, Uniwersytet Minnesoty