Wspólne zamartwianie się (przeżuwanie zmartwień) w przyjaźniach dziewcząt i chłopców – Amanda J. Rose

Wspólne zamartwianie się (przeżuwanie zmartwień) w przyjaźniach dziewcząt i chłopców – Amanda J. Rose

Badanie dotyczy nowego konstruktu psychologicznego jakim jest wspólnego zamartwiania się (rozpamiętywanie). Termin ten odnosi się do intensywnego omawiania i ponownego przeżywania problemów, spekulowania na ich temat oraz koncentrowania się na negatywnych emocjach. Badania nad przyjaźnią wskazują, że ujawnianie siebie (ang. self-disclosure) sprzyja tworzeniu bliskich relacji. Z kolei badania nad sposobami radzenia sobie z trudnościami pokazują, że nieustanne skupianie się na problemach i negatywnych doświadczeniach może prowadzić do zaburzeń emocjonalnych. Wspólne zamartwianie się [rozpamiętywanie] łączy obie te perspektywy w jeden konstrukt psychologiczny. Z jednej strony wiąże się z pozytywnymi aspektami przyjaźni, z drugiej z pogorszeniem zdrowia emocjonalnego.

W badaniu uczestniczyło 608 uczniów klas trzecich, piątych, siódmych i dziewiątych, którzy wypełnili zestaw kwestionariuszy, w tym nowo opracowaną skalę mierzącą wspólne zamartwianie się. Wyniki pokazały, że wspólne zamartwianie się wiązało się z większą bliskością i wyższą jakością przyjaźni, ale jednocześnie z nasileniem objawów depresji i lęku. Dziewczęta znacznie częściej niż chłopcy angażowały się we wspólne zamartwianie się. Wyjaśniało to jednocześnie: ich lepsze funkcjonowanie społeczne w relacjach przyjacielskich oraz większe nasilenie objawów internalizacyjnych, takich jak depresja i lęk. Dalsze analizy dotyczyły różnic między wspólnym zamartwianiem się, ujawnianiem siebie oraz klasycznym przeżuwaniem problemów w odniesieniu do jakości przyjaźni i przystosowania emocjonalnego.

 

WPROWADZENIE

 

Znaczny odsetek dzieci i młodzieży doświadcza nasilonych objawów depresji i lęku (Albano, Chorpita i Barlow, 1996; Hammen i Rudolph, 1996), przy czym problemy te znacznie częściej dotyczą dziewcząt (Nolen-Hoeksema i Girgus, 1994). Dziewczęta zazwyczaj tworzą bliższe i bardziej intymne przyjaźnie niż chłopcy (np. Bukowski, Hoza i Boivin, 1994; Camarena, Sarigiani i Peterson, 1990), a bliskie relacje zwykle chronią przed problemami emocjonalnymi (Bukowski, Newcomb i Hartup, 1996).

Może więc wydawać się zaskakujące, że przyjaźnie dziewcząt nie chronią skuteczniej przed depresją i lękiem. Wyjaśnieniem tego pozornego paradoksu może być nowy konstrukt psychologiczny jakim jest wspólne zamartwianie się (wspólne rozpamiętywanie). Wspólne zamartwianie się oznacza nadmierne i wielokrotne omawianie osobistych problemów w relacji dwóch osób.

Charakteryzuje się ono częstym rozmawianiem o problemach, wielokrotnym wracaniem do tego samego problemu, wzajemnym zachęcaniem się do dalszego analizowania problemów, nieustannym spekulowaniem na ich temat oraz koncentrowaniem się na negatywnych emocjach.

Przykładowo, wspólne zamartwianie się może wyglądać tak, że dwoje nastolatków przez długi czas analizuje, czy niejednoznaczne zachowanie chłopaka lub dziewczyny oznacza koniec związku, albo godzinami zastanawia się, czy pozornie lekceważące zachowanie popularnego kolegi z klasy było celowe, czy też nie miało żadnego ukrytego znaczenia.

Jak omówiono szczegółowo poniżej, wcześniejsze badania wskazują, że ujawnianie siebie, czyli dzielenie się własnymi myślami i uczuciami, wiąże się z relacjami o wysokiej jakości (obejmującymi m.in. wzajemną pomoc i konstruktywne rozwiązywanie konfliktów) oraz z bliskością emocjonalną (silnym przywiązaniem emocjonalnym). Z kolei przeżuwanie problemów (rozpamiętywanie), czyli uporczywe koncentrowanie się na negatywnych myślach i doświadczeniach, jest powiązane z problemami emocjonalnymi, takimi jak depresja i lęk.

Konstrukt wspólnego zamartwiania się stanowi obszar wspólny między ujawnianiem siebie a przeżuwaniem problemów, jednak nie jest tożsamy z żadnym z tych zjawisk.

W przeciwieństwie do klasycznego przeżuwania problemów, wspólne zamartwianie się ma charakter społeczny, ponieważ odbywa się między dwiema osobami. Jednocześnie, w odróżnieniu od typowo rozumianego ujawniania siebie, może być nieprzystosowawcze, ponieważ koncentruje się głównie na negatywnych treściach.

Na potrzeby niniejszego badania opracowano nową skalę do pomiaru wspólnego zamartwiania się w przyjaźniach dzieci i młodzieży, aby zweryfikować hipotezę, że zjawisko to wiąże się jednocześnie z wysoką jakością i bliskością przyjaźni, ale również z objawami depresji i lęku. Autorzy zakładali ponadto, że wspólne zamartwianie się częściej występuje u dziewcząt niż u chłopców, zwłaszcza w okresie dorastania oraz że częściowo wyjaśnia obserwowane różnice między płciami zarówno w zakresie jakości i bliskości przyjaźni, jak i częstości występowania depresji oraz lęku.

 

Wspólne zamartwianie się a badania nad przyjaźnią

Badania nad przyjaźnią podkreślają znaczenie ujawniania siebie.

 

Przyjaciele dzielą się swoimi myślami i uczuciami znacznie częściej niż osoby, które nie pozostają w bliskiej relacji (Newcomb i Bagwell, 1995). Ujawnianie siebie wiąże się również z innymi pozytywnymi cechami przyjaźni, takimi jak wzajemna pomoc, wspólne spędzanie czasu (np. Parker i Asher, 1993) oraz poczucie emocjonalnej bliskości (np. Camarena i wsp., 1990). Warto zauważyć, że badacze zajmujący się przyjaźnią, twierdząc, iż ujawnianie siebie sprzyja tworzeniu relacji bliskich i wysokiej jakości, zazwyczaj nie rozróżniają, czy dotyczy ono tematów pozytywnych czy negatywnych ani czy odbywa się w umiarkowanym zakresie, czy też przybiera skrajną, nadmierną postać. Tymczasem właśnie intensywne, silnie nacechowane emocjonalnie rozmowy, które stanowią istotę wspólnego zamartwiania się, mogą szczególnie sprzyjać powstawaniu poczucia bliskości.

Dlatego autorzy zakładają, że wspólne zamartwianie się, rozumiane jako szczególna forma ujawniania siebie, będzie wiązać się z przyjaźniami o wysokiej jakości oraz silnej więzi emocjonalnej. Wspólne zamartwianie się a badania nad radzeniem sobie z trudnościami i przystosowaniem emocjonalnym. Badania dotyczące radzenia sobie z trudnościami oraz przystosowania emocjonalnego wskazują, że koncentrowanie się na własnych problemach ma charakter nieprzystosowawczy. Przeżuwanie problemów, definiowane jako uporczywe rozpamiętywanie własnych objawów depresyjnych, wiąże się zarówno z aktualnym, jak i późniejszym nasileniem objawów depresji u osób dorosłych (np. Nolen-Hoeksema, Morrow i Fredrickson, 1993; Nolen-Hoeksema, Parker i Larson, 1994).

Choć zjawisko to było znacznie rzadziej badane u dzieci i młodzieży, dostępne wyniki wskazują, że przeżuwanie problemów wiąże się u nastolatków zarówno z depresją (Hart i Thompson, 1997; Schwartz i Koenig, 1996), jak i lękiem (Schwartz i Koenig, 1996).

Ponadto, gdy przeżuwanie problemów definiuje się szerzej jako uporczywe skupianie się na trudnościach życiowych, okazuje się ono związane z gorszym przystosowaniem emocjonalnym, między innymi z niższą samooceną u dzieci (Broderick, 1998). Można zatem oczekiwać, że intensywne i długotrwałe omawianie problemów również będzie wiązać się z trudnościami emocjonalnymi.

Wspólne zamartwianie się może sprzyjać objawom depresji, ponieważ utrzymuje stałe skupienie na przykrych i obciążających tematach. Może być również powiązane z lękiem, gdyż wzajemne analizowanie problemów może nasilać obawy dotyczące tego, czy zostaną one rozwiązane oraz jakie negatywne konsekwencje mogą przynieść.

Wyuczona Bezradność
Podwójne wiązanie
Trójkąt Karpmana
Układ Siatkowaty Aktywujący (RAS) – Twój wewnętrzny filtr rzeczywistości

 

Wspólne zamartwianie się a pokrewne konstrukty: ujawnianie siebie i przeżuwanie problemów

 

Autorzy zakładają, że wspólne zamartwianie się jest powiązane zarówno z ujawnianiem siebie, jak i z przeżuwaniem problemów (rozpamiętywanie), jednak nie jest tożsame z żadnym z tych zjawisk. W porównaniu z typowo rozumianym ujawnianiem siebie wspólne zamartwianie się ma bardziej skrajny charakter i silniej koncentruje się na negatywnych treściach. Z kolei w odróżnieniu od klasycznego przeżuwania problemów obejmuje ono istotny wymiar społeczny, którego zazwyczaj nie uwzględniają tradycyjne pomiary rozpamiętywania.

Z tego względu autorzy przewidują, że związki tych trzech konstruktów z jakością przyjaźni oraz przystosowaniem emocjonalnym będą się częściowo różnić. Ponieważ zarówno ujawnianie siebie, jak i wspólne zamartwianie się polegają na dzieleniu się własnymi myślami i uczuciami, oba zjawiska powinny wiązać się z wyższą jakością przyjaźni oraz większą bliskością emocjonalną.

Co więcej, ponieważ te elementy wspólnego zamartwiania się, które sprzyjają lepszemu funkcjonowaniu przyjaźni (czyli właśnie wzajemne dzielenie się myślami i uczuciami), są jednocześnie podstawowymi składnikami ujawniania siebie, autorzy przypuszczają, że klasyczne miary ujawniania siebie mogą częściowo wyjaśniać związek między wspólnym zamartwianiem się a jakością przyjaźni.

Jednocześnie, w przeciwieństwie do wspólnego zamartwiania się, klasycznie rozumiane ujawnianie siebie nie powinno być powiązane z problemami emocjonalnymi. W typowym ujęciu ujawnianie siebie nie obejmuje bowiem tych elementów wspólnego zamartwiania się, które odpowiadają za nasilenie objawów internalizacyjnych, takich jak: wielokrotne powracanie do tych samych problemów, nieustanne spekulowanie na ich temat, albo uporczywe koncentrowanie się na negatywnych emocjach.

Ponadto wspólne zamartwianie się i przeżuwanie problemów są do siebie podobne, ponieważ oba zjawiska charakteryzują się silnym skupieniem na negatywnych treściach oraz mogą utrudniać angażowanie się w inne aktywności. Ponieważ te elementy wspólnego zamartwiania się, które wiążą się z problemami emocjonalnymi, w dużej mierze pokrywają się z klasycznym przeżuwaniem problemów, autorzy przewidują, że pomiar rozpamiętywania będzie częściowo wyjaśniał związek między wspólnym zamartwianiem się a objawami internalizacyjnymi w niniejszym badaniu.

Jednak istnieje między nimi zasadnicza różnica. Przeżuwanie problemów jest przede wszystkim indywidualnym procesem poznawczym, natomiast wspólne zamartwianie się jest procesem społecznym, który może być dodatkowo wzmacniany przez wsparcie i zaangażowanie drugiej osoby. Dlatego autorzy zakładają, że tylko wspólne zamartwianie się będzie związane z przyjaźniami o wysokiej jakości i silnej bliskości emocjonalnej. Ponadto klasyczna definicja przeżuwania problemów odnosi się głównie do uporczywego koncentrowania się na własnych negatywnych emocjach, podczas gdy wspólne zamartwianie się rozumiane jest szerzej i obejmuje wspólne skupianie się na problemach, trudnościach i wszelkiego rodzaju życiowych zmartwieniach.

 

Wspólne zamartwianie się, płeć i kompromis między korzyściami a kosztami przystosowania

Kolejne hipotezy dotyczą różnic między płciami.

 

Autorzy zakładają, że dziewczęta częściej angażują się we wspólne zamartwianie się niż chłopcy, a zjawisko to częściowo wyjaśnia obserwowane różnice między płciami zarówno w jakości przyjaźni, jak i funkcjonowaniu emocjonalnym. W dzieciństwie i okresie dorastania przyjaźnie najczęściej tworzone są z rówieśnikami tej samej płci (np. Kovacs, Parker i Hoffman, 1996), a relacje te wykazują wyraźne różnice między dziewczętami i chłopcami. Dziewczęta znacznie częściej niż chłopcy spędzają czas w parach, rozmawiając ze sobą (np. Benenson, Apostoleris i Parnass, 1997; Thorne, 1986), a także częściej ujawniają swoje myśli i uczucia (np. Buhrmester i Furman, 1987; Camarena i wsp., 1990; Parker i Asher, 1993). Chłopcy natomiast zdecydowanie częściej spędzają czas na wspólnych aktywnościach grupowych, takich jak gry i sport (np. Ladd, 1983; Moller, Hymel i Rubin, 1992). Z tego względu wspólne zamartwianie się znacznie łatwiej rozwija się w typowych interakcjach dziewcząt niż chłopców.

Badania dotyczące radzenia sobie ze stresem wskazują ponadto, że kobiety oraz dorastające dziewczęta częściej przeżuwają problemy niż mężczyźni i dorastający chłopcy (np. Hart i Thompson, 1997; Nolen-Hoeksema i wsp., 1994; Schwartz i Koenig, 1996). Autorzy przewidują również, że różnica między płciami w zakresie wspólnego zamartwiania się będzie wyraźniejsza u nastolatków niż u dzieci. W okresie dorastania życie społeczne dziewcząt staje się bardziej złożone i być może bardziej stresujące, między innymi z powodu pojawienia się relacji romantycznych.

W przypadku chłopców autorzy nie spodziewają się podobnych zmian wraz z wiekiem, ponieważ ich relacje nadal koncentrują się głównie wokół wspólnych aktywności, a długotrwałe analizowanie problemów pozostaje niezgodne z typowymi normami męskich relacji (Buhrmester, 1996). Co interesujące, przewidywana różnica między płciami w zakresie wspólnego zamartwiania się może wiązać się z kompromisem między korzyściami a kosztami przystosowania.

Dziewczęta zazwyczaj tworzą bliższe i bardziej wartościowe przyjaźnie niż chłopcy (np. Bukowski i wsp., 1994; Camarena i wsp., 1990; Rose i Asher, 1999), ale jednocześnie częściej wykazują objawy depresji (np. Peterson, Sarigiani i Kennedy, 1990; Wichstrom, 1999) oraz objawy lęku (np. Cole i wsp., 1999; Reynolds i Richmond, 1978).

Zdaniem autorów uwzględnienie zjawiska wspólnego zamartwiania się może pomóc wyjaśnić tę pozorną sprzeczność. Wyższy poziom wspólnego zamartwiania się u dziewcząt może sprzyjać utrzymywaniu bliskich i wysokiej jakości przyjaźni dzięki częstemu ujawnianiu własnych myśli i uczuć. Jednocześnie jednak, poprzez mechanizmy charakterystyczne dla przeżuwania problemów, może przyczyniać się do częstszego występowania problemów internalizacyjnych, takich jak depresja i lęk.

Z kolei niższy poziom wspólnego zamartwiania się u chłopców może częściowo chronić ich przed problemami emocjonalnymi, ponieważ rzadziej spędzają czas z przyjaciółmi na ciągłym analizowaniu problemów i zmartwień. Jednak taka mniejsza skłonność do dzielenia się osobistymi myślami i uczuciami może jednocześnie utrudniać rozwój bliskich i wysokiej jakości przyjaźni.

 

Podsumowanie hipotez

 

W ramach niniejszego badania opracowano nową skalę do pomiaru wspólnego zamartwiania się oraz zweryfikowano cztery główne hipotezy:

Dziewczęta będą deklarowały wyższy poziom wspólnego zamartwiania się niż chłopcy, zwłaszcza w okresie dorastania.

Wspólne zamartwianie się będzie związane jednocześnie z pozytywnym funkcjonowaniem w przyjaźni oraz z gorszym przystosowaniem emocjonalnym.

Różnice między płciami w zakresie wspólnego zamartwiania się będą częściowo wyjaśniały różnice między dziewczętami i chłopcami zarówno w jakości przyjaźni, jak i funkcjonowaniu emocjonalnym.

Wspólne zamartwianie się, ujawnianie siebie oraz przeżuwanie problemów będą wykazywały odmienne wzorce zależności z jakością przyjaźni oraz przystosowaniem emocjonalnym.

 

METODA

Uczestnicy badania

 

W badaniu uczestniczyli uczniowie trzecich, piątych, siódmych i dziewiątych klas z dwóch okręgów szkolnych w środkowo-zachodniej części Stanów Zjednoczonych. Rodzicom wszystkich uczniów z tych klas przesłano formularze, na których mogli wyrazić zgodę lub odmówić udziału dziecka w badaniu. Formularze zgody zwrócono dla 660 z 704 uprawnionych uczniów (94%), a zgodę na udział wyrażono dla 612 uczniów, co stanowiło 93% zwróconych formularzy. Spośród tych 612 uczniów czworo nie mogło wziąć udziału w badaniu, ponieważ wyprowadzili się z okręgu szkolnego lub ze względu na niepełnosprawność.

Ostatecznie próba badawcza liczyła 608 uczniów, w tym: 144 uczniów klas trzecich (76 dziewcząt i 68 chłopców), 140 uczniów klas piątych (76 dziewcząt i 64 chłopców), 167 uczniów klas siódmych (86 dziewcząt i 81 chłopców), 157 uczniów klas dziewiątych (84 dziewczęta i 73 chłopców).

Pod względem pochodzenia etnicznego próba obejmowała: 87% osób pochodzenia europejsko-amerykańskiego, 6% afroamerykańskiego, 2% rdzennych Amerykanów, 1% Amerykanów pochodzenia azjatyckiego, 1% Latynosów oraz 3% osób zaklasyfikowanych jako „inne” (np. osoby o mieszanym pochodzeniu etnicznym).

Na potrzeby analiz statystycznych uczniów klas trzecich i piątych połączono w jedną grupę, podobnie jak uczniów klas siódmych i dziewiątych. Decyzję tę podjęto z dwóch powodów. Po pierwsze, uczniowie klas trzecich i piątych funkcjonowali w podobnym środowisku szkolnym, to znaczy uczyli się w stałych klasach pod opieką jednego nauczyciela. Natomiast uczniowie klas siódmych i dziewiątych zmieniali sale i nauczycieli w ciągu dnia oraz mogli swobodnie kontaktować się ze wszystkimi rówieśnikami ze swojego rocznika.

Po drugie, wstępne analizy wykazały podobieństwa między uczniami klas trzecich i piątych oraz między uczniami klas siódmych i dziewiątych. W dalszej części artykułu uczestników z klas trzecich i piątych określano jako dzieci (średni wiek = 9,9 roku), natomiast uczniów klas siódmych i dziewiątych jako młodzież (średni wiek = 13,8 roku).

Nie dla wszystkich uczestników dostępne były kompletne dane dotyczące wszystkich zastosowanych pomiarów. Część uczniów była nieobecna zarówno podczas pierwszego terminu zbierania danych, jak i podczas kolejnych wizyt badaczy mających na celu uzupełnienie brakujących ankiet. Ponadto, jeśli uczeń wypełnił mniej niż dwie trzecie pytań w danej skali, jego wyniki dla tej skali wykluczano z analizy. Mimo to dla każdej zastosowanej miary dostępne były dane dotyczące co najmniej 97% kwalifikujących się uczestników.

 

Procedura

 

Zbieranie danych odbywało się w klasach szkolnych i przebiegało w dwóch etapach, oddzielonych średnio 8,9 dnia. Kwestionariusze były przeprowadzane przez jednego z dwóch przeszkolonych doktorantów lub jednego z trzech przeszkolonych studentów ostatnich lat studiów licencjackich. Wszystkie pytania z kwestionariuszy były odczytywane uczniom na głos przez osoby prowadzące badanie.

 

Narzędzia pomiarowe

Wspólne zamartwianie się (Co-rumination)

 

Na potrzeby niniejszego badania opracowano 27-pozycyjny Kwestionariusz Wspólnego Zamartwiania się (Co-Rumination Questionnaire), służący do oceny stopnia, w jakim uczestnicy zazwyczaj angażują się we wspólne zamartwianie się z bliskim przyjacielem tej samej płci.

Kwestionariusz obejmuje dziewięć obszarów, z których każdy oceniany jest za pomocą trzech pytań: częstotliwość rozmawiania o problemach, rozmawianie o problemach zamiast podejmowania innych aktywności, zachęcanie przez badanego do opowiadania przez przyjaciela o jego problemach, zachęcanie badanego przez przyjaciela do opowiadania o własnych problemach, wielokrotne wracanie do tego samego problemu, wspólne spekulowanie na temat przyczyn problemów, wspólne spekulowanie na temat możliwych konsekwencji problemów, wspólne analizowanie tych aspektów problemu, których nie da się w pełni zrozumieć oraz koncentrowanie się na negatywnych emocjach.

Pytania skonstruowano tak, aby mierzyły bardziej skrajny poziom ujawniania siebie niż ten, który zazwyczaj oceniają klasyczne narzędzia do pomiaru ujawianiania siebie [self-disclosure].

Przykładowe pytania obejmowały między innymi: „Kiedy rozmawiamy o problemie jednego z nas, zazwyczaj rozmawiamy o nim każdego dnia, nawet jeśli nie wydarzyło się nic nowego,” oraz „kiedy rozmawiamy o problemie jednego z nas, staramy się zrozumieć absolutnie wszystko, co się z nim wiąże, nawet jeśli istnieją jego aspekty, których prawdopodobnie nigdy nie uda się wyjaśnić.”

Pytania wybrano spośród większej puli pozycji testowych, opierając się między innymi na wynikach dwóch badań pilotażowych przeprowadzonych wśród starszej młodzieży (studentów studiów licencjackich) o liczebności odpowiednio 194 i 272 osób.

Przykładowe pytanie dla każdego z dziewięciu obszarów zamieszczono w Aneksie. Uczestnicy oceniali każde stwierdzenie na pięciostopniowej skali Likerta, od: 1 – „Zupełnie mnie nie opisuje” do 5 – „Bardzo dobrze mnie opisuje”, określając, w jakim stopniu dane stwierdzenie odpowiada ich typowym zachowaniom.

Aby sprawdzić strukturę nowego narzędzia, przeprowadzono eksploracyjną analizę czynnikową z wykorzystaniem metody największej wiarygodności (maximum likelihood). Analiza wartości własnych (eigenvalues) wykazała istnienie jednego silnego czynnika, przy czym wszystkie pozycje osiągnęły ładunki czynnikowe przekraczające 0,45. Współczynnik rzetelności Cronbacha α, obliczony dla wszystkich 27 pytań, wyniósł 0,96, co świadczy o bardzo wysokiej spójności wewnętrznej nowej skali. Wynik wspólnego zamartwiania się stanowiła średnia ocen uzyskanych we wszystkich 27 pozycjach kwestionariusza.

 

Ujawnianie siebie (Self-disclosure)

 

Uczestnicy wypełnili również pięciopozycyjną skalę mierzącą stopień, w jakim zazwyczaj ujawniają swoje myśli i uczucia w przyjaźniach z osobami tej samej płci. Na potrzeby badania wykorzystano pięć pytań z podskali Intimate Exchange pochodzącej z Kwestionariusza Jakości Przyjaźni (Friendship Quality Questionnaire; Parker i Asher, 1993). Pytania zostały nieznacznie zmodyfikowane, aby ich forma była zgodna z formatem zastosowanym w skali wspólnego zamartwiania się. Pozycje tej skali odzwierciedlają bardziej typowy i umiarkowany poziom ujawniania siebie niż pytania wykorzystane w kwestionariuszu wspólnego zamartwiania się.

Przykładowe pytanie brzmiało: „Rozmawiamy o rzeczach, które nas zasmucają.” Podobnie jak wcześniej, uczestnicy oceniali każde stwierdzenie na pięciostopniowej skali Likerta, od: 1 – „Zupełnie mnie nie opisuje” do 5 – „Bardzo dobrze mnie opisuje”, określając, w jakim stopniu dane stwierdzenie odpowiada ich relacjom z bliskim przyjacielem. Współczynnik Cronbacha α dla tej skali wyniósł 0,85, co wskazuje na wysoką rzetelność wewnętrzną. Wynik ujawniania siebie obliczano jako średnią ocen uzyskanych we wszystkich pięciu pytaniach.

 

Nominacje przyjacielskie

 

Podobnie jak we wcześniejszych badaniach (np. Hoza, Molina, Bukowski i Sippola, 1995; Parker i Asher, 1993; Rose i Asher, 1999), do identyfikacji wzajemnych przyjaźni zastosowano metodę nominacji przyjacielskich. Tak jak w innych badaniach prowadzonych wśród uczniów szkół podstawowych (np. Parker i Asher, 1993), uczniowie klas trzecich i piątych otrzymali listę swoich kolegów z klasy i zostali poproszeni o zakreślenie nazwisk trzech najlepszych przyjaciół, oraz oznaczenie gwiazdką osoby będącej ich „najlepszym, najlepszym przyjacielem”.

Ponieważ uczniowie klas siódmych i dziewiątych nie uczyli się w stałych klasach, otrzymali listę wszystkich uczniów ze swojego rocznika. Uznawano, że uczestnik posiada wzajemną przyjaźń, jeśli osoba, którą wskazał jako przyjaciela, również wskazała jego. Odsetek uczniów posiadających przynajmniej jednego wzajemnego przyjaciela nie różnił się systematycznie pomiędzy młodszymi i starszymi uczestnikami, mimo zastosowania odmiennych procedur.

Łącznie 77% uczniów posiadało co najmniej jednego wzajemnego przyjaciela, co jest wynikiem zbliżonym do uzyskiwanego w innych badaniach wykorzystujących tę samą metodologię (np. Parker i Asher, 1993).

 

Samo opisowa ocena jakości i bliskości przyjaźni

 

Dane dotyczące jakości i bliskości przyjaźni uzyskano od 417 uczestników, którzy posiadali wzajemnego najlepszego przyjaciela. Uczestnicy wypełnili zmodyfikowaną wersję Kwestionariusza Jakości Przyjaźni (Friendship Quality Questionnaire – FQQ) autorstwa Parkera i Ashera (1993), uzupełnioną o pytania pochodzące z dwóch innych narzędzi mierzących bliskość emocjonalną (Bukowski i wsp., 1994; Camarena i wsp., 1990). Podobnie jak we wcześniejszych badaniach (Parker i Asher, 1993; Rose i Asher, 1999), dla każdego uczestnika przygotowano indywidualną wersję kwestionariusza, w której w treści każdego pytania umieszczano imię wskazanego przyjaciela. Każde stwierdzenie oceniano na pięciostopniowej skali Likerta, od: 0 – „Zupełnie nieprawdziwe” do 4 – „Całkowicie prawdziwe”.

Oryginalny Kwestionariusz Jakości Przyjaźni (FQQ) (Parker i Asher, 1993) zawierał 40 pytań, mierzących sześć podstawowych wymiarów przyjaźni: wzajemną akceptację i troskę (validation and caring), rozwiązywanie konfliktów, konflikty i poczucie zdrady, pomoc i udzielanie wskazówek, wspólne spędzanie czasu i rekreację oraz intymną wymianę myśli i uczuć (intimate exchange).

Każdy z tych wymiarów reprezentowało od trzech do dziewięciu pytań. W zmodyfikowanej wersji wykorzystanej w niniejszym badaniu każdy wymiar reprezentowały trzy pytania. Pozostawiono przede wszystkim te pozycje, które w oryginalnym badaniu (Parker i Asher, 1993) wykazywały najwyższe ładunki czynnikowe dla danego wymiaru. Jednak cztery pytania usunięto, ponieważ: były mniej odpowiednie dla młodzieży lub wykazywały zbyt duże podobieństwo do konstruktu wspólnego zamartwiania się.

W takich przypadkach zachowywano kolejne pytania o najwyższych wartościach ładunków czynnikowych. Ponadto jedno pytanie dotyczące wspólnego spędzania czasu zostało zmodyfikowane tak, aby lepiej odpowiadało realiom życia nastolatków, pięć pytań przeredagowano tak, aby wszystkie odnosiły się do wzajemnych interakcji między przyjaciółmi, a nie jedynie do zachowania jednego z nich. Przykładowe pytanie brzmiało: „Ja i [imię przyjaciela] często pomagamy sobie nawzajem, żeby szybciej uporać się z różnymi sprawami.”

Dodatkowo do kwestionariusza włączono siedem pytań pochodzących z: podskali Affective Bond ze Skali Cech Przyjaźni (Friendship Qualities Scale) autorstwa Bukowskiego i współpracowników (1994), oraz Skali Bliskości Emocjonalnej (Emotional Closeness Scale) Camareny i współpracowników (1990).

Pytania te mierzyły stopień emocjonalnego przywiązania uczestnika do przyjaciela. Również one zostały nieznacznie zmodyfikowane, tak aby w każdym pytaniu można było umieścić imię konkretnego przyjaciela. Przykładowe stwierdzenie brzmiało: „[Imię przyjaciela] jest dla mnie ważną osobą.” Uczestników przyporządkowywano do konkretnej przyjaźni na podstawie odpowiedzi udzielonych w kwestionariuszu nominacji przyjacielskich.

Jeżeli przyjaciel, którego uczestnik oznaczył jako swojego „najlepszego, najlepszego przyjaciela” (gwiazdką), również oznaczył uczestnika gwiazdką, badany odpowiadał na pytania dotyczące właśnie tej relacji.

Jeżeli uczestnik nie posiadał takiej wzajemnej przyjaźni, stosowano następującą kolejność wyboru:

Pierwszeństwo otrzymywał przyjaciel oznaczony przez uczestnika gwiazdką, który wskazał uczestnika jako jednego ze swoich trzech najlepszych przyjaciół, ale nie oznaczył go gwiazdką.

Drugie miejsce zajmował przyjaciel wybrany przez uczestnika jako jeden z trzech najlepszych (bez gwiazdki), który oznaczył uczestnika gwiazdką.

Ostatnim wyborem był przyjaciel wskazany przez uczestnika jako jeden z trzech najlepszych (bez gwiazdki), który również wskazał uczestnika jako jednego ze swoich trzech najlepszych przyjaciół (również bez gwiazdki).

Do analiz uwzględniano wyłącznie przyjaźnie między osobami tej samej płci, aby ułatwić badanie różnic między dziewczętami i chłopcami w zakresie jakości i bliskości przyjaźni. Ponadto mniej niż 5% uczestników posiadało wzajemne przyjaźnie z osobami przeciwnej płci. Osoby, które nie miały żadnego wzajemnego przyjaciela tej samej płci, również otrzymywały kwestionariusz, w którym wstawiano imię jednego z wybranych przez nich kolegów lub koleżanek. Jednak podobnie jak w poprzednich badaniach (Parker i Asher, 1993; Rose i Asher, 1999) wyniki tych uczestników nie były uwzględniane w analizach.

Podobnie jak w wcześniejszych badaniach (Parker i Asher, 1993), zdarzało się również, że oboje przyjaciele oceniali tę samą relację, co mogło rodzić obawy dotyczące powielania danych. Jednak, jak argumentowali Parker i Asher (1993), właściwą jednostką analizy jest indywidualna percepcja przyjaźni przez każdego uczestnika, a nie sama para przyjaciół jako całość. Ponadto wstępne analizy wykazały, że uzyskiwano bardzo podobne wyniki, niezależnie od tego, czy analizowano odpowiedzi obu przyjaciół, czy tylko jednego z nich.

Ponieważ wszystkie opisane pozycje nie były wcześniej wykorzystywane razem w jednym narzędziu pomiarowym, przeprowadzono eksploracyjną analizę czynnikową z zastosowaniem metody największej wiarygodności (maximum likelihood) oraz rotacji promax. Z analizy czynnikowej oraz wszystkich dalszych analiz wyłączono trzy pytania dotyczące intymnej wymiany myśli i uczuć (Intimate Exchange) pochodzące z Kwestionariusza Jakości Przyjaźni (FQQ), ponieważ wykazywały zbyt duże podobieństwo pojęciowe do konstruktów wspólnego zamartwiania się oraz ujawniania siebie.

Analizę przeprowadzono z wykorzystaniem pozostałych 22 pytań. Analiza wartości własnych (eigenvalues) wskazała, że dane najlepiej opisuje dwuczynnikowy model. Na pierwszy czynnik silnie ładowało się: 12 pytań z Kwestionariusza Jakości Przyjaźni  (FQQ) dotyczących: wzajemnej akceptacji i troski, rozwiązywania konfliktów, pomocy i udzielania wsparcia, wspólnego spędzania czasu oraz 7 pytań dotyczących bliskości emocjonalnej, pochodzących ze Skali Cech Przyjaźni (Friendship Qualities Scale) oraz Skali Bliskości Emocjonalnej (Emotional Closeness Scale).

Średni ładunek czynnikowy tych pozycji wyniósł 0,64, natomiast średnia wartość ładunków krzyżowych wyniosła jedynie 0,05. Współczynnik rzetelności Cronbacha α dla tych 19 pytań był bardzo wysoki (α = 0,92). Na tej podstawie każdemu uczestnikowi obliczono wynik określający pozytywną jakość i bliskość przyjaźni, stanowiący średnią ocen uzyskanych we wszystkich 19 pozycjach.

Na drugi czynnik silnie ładowały się trzy pytania z Kwestionariusza Jakości Przyjaźni (FQQ) dotyczące konfliktów oraz poczucia zdrady. Średni ładunek czynnikowy wyniósł 0,82, natomiast średnia wartość ładunków krzyżowych jedynie 0,03. Ponieważ jednak głównym przedmiotem zainteresowania autorów była pozytywna jakość i bliskość przyjaźni, uczestnikom nie obliczano odrębnego wyniku dotyczącego konfliktów w przyjaźni. Ocena jakości i bliskości przyjaźni dokonana przez przyjaciela

Oprócz samoopisowych ocen jakości i bliskości przyjaźni wykorzystano również oceny udzielone przez najlepszego przyjaciela badanego. Dane od przyjaciela uwzględniano wyłącznie wtedy, gdy badany oceniał relację z osobą, która również została przydzielona do oceny tej samej przyjaźni. Takie kryterium pozwalało mieć pewność, że zarówno samoopis uczestnika, jak i ocena dokonana przez przyjaciela odnosiły się do tej samej wzajemnej relacji przyjacielskiej. Spośród 417 uczestników, którzy oceniali swoją wzajemną najlepszą przyjaźń, 284 osoby (68%) posiadały również odpowiadające im dane uzyskane od przyjaciela.

W tej podgrupie współczynnik Cronbacha α, obliczony dla: 12 pytań dotyczących pozytywnej jakości przyjaźni z FQQ, oraz 7 pytań dotyczących bliskości emocjonalnej, wyniósł 0,92, co świadczy o bardzo wysokiej rzetelności pomiaru.

Podobnie jak w przypadku samoopisów, również tutaj dane obejmowały sytuacje, w których oboje członkowie tej samej pary przyjaciół oceniali tę samą relację, co mogło budzić obawy dotyczące powielania informacji. Jednak wstępne analizy ponownie wykazały, że wyniki pozostawały bardzo podobne, niezależnie od tego, czy wykorzystywano odpowiedzi obu przyjaciół, czy tylko jednego z nich.

Spośród 133 uczestników, którzy dostarczyli samoopisowe dane dotyczące jakości i bliskości przyjaźni, lecz zostali wyłączeni z analiz wykorzystujących oceny dokonane przez przyjaciół, 13 osób wykluczono dlatego, że przyjaciele, których oceniali, nie dostarczyli danych dotyczących jakości i bliskości przyjaźni (na przykład z powodu nieobecności).

Pozostałych 120 uczestników wykluczono dlatego, że ich wzajemni przyjaciele zostali przydzieleni do oceny innych relacji przyjacielskich o wyższym priorytecie. Przykładowo, badany mógł oceniać wzajemnego przyjaciela, którego oznaczył gwiazdką jako swojego „najlepszego, najlepszego przyjaciela”. Jeżeli jednak ten przyjaciel wskazał badanego jedynie jako jednego ze swoich trzech najlepszych przyjaciół, natomiast gwiazdką oznaczył innego kolegę lub koleżankę, który odwzajemnił tę nominację, wówczas przyjaciel był przydzielany do oceny właśnie tej relacji. W takiej sytuacji ocena przyjaźni dokonana przez przyjaciela nie była dostępna dla badanego uczestnika.

 

Objawy internalizacyjne

 

W badaniu oceniano zarówno objawy depresji, jak i objawy lęku.

 

Depresja

 

Do pomiaru depresji wykorzystano Wskaźnik Depresji Dziecięcej (Children’s Depression Inventory – CDI), powszechnie stosowaną skalę przeznaczoną dla dzieci i młodzieży w wieku od 7 do 17 lat (Kovacs, 1992). Przy każdym pytaniu uczestnicy wybierali jedno z trzech zdań, które najlepiej ich opisywało. Zdania różniły się nasileniem objawów i były punktowane: 0, 1, 2, przy czym wyższy wynik oznaczał większe nasilenie objawów depresyjnych. Podobnie jak w kilku wcześniejszych badaniach (np. Cole, Martin i Powers, 1997; Oldenburg i Kerns, 1997; Panak i Garber, 1992), pytanie dotyczące myśli samobójczych zostało usunięte.

 

Lęk

 

Objawy lęku oceniano za pomocą 28 pozycji Zrewidowanej Skali Jawnego Lęku u Dzieci (Revised Children’s Manifest Anxiety Scale; Reynolds i Richmond, 1978). Jest to narzędzie powszechnie stosowane do oceny objawów lękowych u dzieci, od pierwszych klas szkoły podstawowej aż do późnego okresu dorastania (np. La Greca i wsp., 1988; Rudolph i Hammen, 1999).

W niniejszym badaniu uczestnicy oceniali każde stwierdzenie na pięciostopniowej skali Likerta, od: 1 – „Zupełnie mnie nie opisuje” do 5 – „Bardzo dobrze mnie opisuje”, określając, w jakim stopniu dane stwierdzenie odnosi się do nich. Przeprowadzone analizy miały odpowiedzieć na pytanie, czy objawy depresji i lęku można traktować jako jeden wspólny wskaźnik objawów internalizacyjnych.

Dotychczasowe badania wskazują, że Wskaźnik Depresji Dziecięcej (CDI) można analizować zarówno jako jedną ogólną skalę, jak i jako zestaw podskal, jednak wcześniejsze analizy czynnikowe nie wykazały jednej, powtarzalnej struktury czynnikowej (np. Cole i wsp., 2000; Craighead i wsp., 1998; Kovacs, 1992; Rudolph i wsp., 2001). Jednocześnie wykazano, że pozycje opisujące cierpienie emocjonalne oraz problemy z zachowaniem, zazwyczaj tworzą odrębne czynniki.

W niniejszym badaniu przeprowadzono eksploracyjną analizę czynnikową pozycji CDI z wykorzystaniem: metody największej wiarygodności (maximum likelihood) oraz rotacji promax. Analiza wykazała, że dane najlepiej opisuje model dwuczynnikowy.

Na pierwszy czynnik ładowało się 18 pozycji (średni ładunek czynnikowy = 0,46, średnia wartość ładunków krzyżowych = 0,10). Pozycje te dotyczyły przede wszystkim cierpienia emocjonalnego, objawów somatycznych, na przykład: „Jest mi smutno przez cały czas,” oraz „cały czas jestem zmęczony.”

Na drugi czynnik ładowało się 8 pozycji (średni ładunek czynnikowy = 0,47, średnia wartość ładunków krzyżowych = 0,17). Pozycje te dotyczyły głównie: problemów z zachowaniem, trudności szkolnych. Ponieważ autorzy nie oczekiwali związku między wspólnym zamartwianiem się a problemami z zachowaniem, do dalszych analiz pozostawiono wyłącznie pozycje należące do pierwszego czynnika, opisujące cierpienie emocjonalne i objawy somatyczne.

Dodatkowo jedno z pytań, które ładowało się na pierwszy czynnik, dotyczyło uczestnictwa w relacjach przyjacielskich. Zostało ono usunięte z dalszych analiz z powodu nakładania się treści z pomiarem jakości funkcjonowania w przyjaźni.

Wstępne analizy wykazały, że wyniki dotyczące emocjonalnych i somatycznych objawów depresji oraz objawów lęku wykazywały bardzo podobny wzorzec zależności z płcią, grupą wiekową oraz pozostałymi badanymi konstruktami. Ponadto wyniki dotyczące emocjonalnych i somatycznych objawów depresji były silnie skorelowane z wynikami dotyczącymi objawów lęku (r = 0,71; p < 0,001).

W związku z tym autorzy zdecydowali się obliczyć łączny wskaźnik objawów internalizacyjnych. Ponieważ objawy depresji i lęku były oceniane za pomocą różnych skal Likerta, każdą pozycję dotyczącą depresji i lęku poddano standaryzacji. Współczynnik Cronbacha α, obliczony dla 17 pozostawionych pozycji Wskaźnika Depresji Dziecięcej (CDI) oraz 28 pozycji skali lęku, wyniósł 0,95, co świadczy o bardzo wysokiej spójności wewnętrznej całej skali. Ostateczny wynik każdego uczestnika stanowiła średnia wystandaryzowanych wyników uzyskanych we wszystkich zachowanych pozycjach dotyczących depresji oraz we wszystkich pozycjach dotyczących lęku.

 

WYNIKI

 

Przed przystąpieniem do analiz sprawdzono rozkłady wszystkich badanych zmiennych. Niektóre z nich wykazywały dodatnią lub ujemną skośność, jednak wartości skośności (skewness) oraz kurtozy (kurtosis) mieściły się w przedziale od −1 do 1 (lub były bardzo bliskie tym wartościom), przy czym 0 odpowiada rozkładowi normalnemu. Różnice związane z płcią i grupą wiekową. Dla każdego badanego konstruktu przeprowadzono dwuczynnikową analizę wariancji (ANOVA 2 × 2), uwzględniającą: płeć, grupę wiekową.

Podsumowanie wyników oraz średnie wartości dla poszczególnych grup przedstawiono w Tabeli 1.

 

Wspólne zamartwianie się

 

Stwierdzono istotny główny efekt płci, a także istotną interakcję między płcią a grupą wiekową. Analiza średnich wykazała, że dziewczęta deklarowały znacznie wyższy poziom wspólnego zamartwiania się niż chłopcy, a różnica ta była wyraźnie większa wśród nastolatków niż wśród dzieci.

Oddzielne testy t-Studenta przeprowadzone dla każdej grupy wiekowej wykazały, że: w grupie dzieci dziewczęta osiągały istotnie wyższe wyniki niż chłopcy (t(276) = 3,86; p < 0,001), a w grupie nastolatków różnica była jeszcze większa (t(316) = 10,16; p < 0,001). Przeprowadzono również osobne porównania w obrębie każdej płci.

Wyniki pokazały, że dorastające dziewczęta osiągały istotnie wyższy poziom wspólnego zamartwiania się niż dziewczynki (t(314) = 2,82; p < 0,01), natomiast między chłopcami a dorastającymi chłopcami nie stwierdzono istotnych różnic (t(278) = 1,19; p = 0,23). Oznacza to, że wraz z wiekiem poziom wspólnego zamartwiania się wzrastał u dziewcząt, lecz pozostawał względnie niezmienny u chłopców.

 

Tabela 1. Wyniki dotyczące wspólnego zamartwiania się, ujawniania siebie, przeżuwania problemów, jakości i bliskości przyjaźni oraz objawów internalizacyjnych w zależności od płci i grupy wiekowej

Zmienna	F dla płci	F dla grupy wiekowej	F dla interakcji płeć × grupa wiekowa	Dziewczęta Średnia (SD)	Chłopcy Średnia (SD)
Wspólne zamartwianie się (df = 3,592)	84,63*	1,09	7,81
Dzieci				2,88 (0,93)	2,44 (0,97)
Młodzież				3,14 (0,73)	2,32 (0,71)
Ujawnianie siebie (df = 3,592)	160,90*	6,59*	7,67
Dzieci				3,73 (0,91)	2,99 (1,02)
Młodzież				4,13 (0,81)	2,98 (0,88)
Przeżuwanie problemów (df = 3,587)	19,54*	6,23*	0,82
Dzieci				2,25 (0,62)	2,08 (0,63)
Młodzież				2,18 (0,58)	1,92 (0,49)
Samoocena jakości i bliskości przyjaźni (df = 3,413)	53,56*	4,85*	9,06
Dzieci				3,24 (0,63)	2,97 (0,72)
Młodzież				3,29 (0,44)	2,64 (0,76)
Ocena jakości i bliskości przyjaźni dokonana przez przyjaciela (df = 3,280)	41,23*	11,36*	6,83
Dzieci				3,30 (0,62)	3,01 (0,73)
Młodzież				3,25 (0,47)	2,55 (0,75)
Objawy internalizacyjne (df = 3,590)	3,92*	8,39	2,55
Dzieci				0,08 (0,65)	0,06 (0,61)
Młodzież				0,02 (0,52)	–0,15 (0,48)

SD – odchylenie standardowe (standard deviation)

* p < 0,05
** p < 0,01
*** p < 0,001

 

 

Ujawnianie siebie (Self-disclosure)

 

Stwierdzono istotny główny efekt płci, istotny główny efekt grupy wiekowej oraz istotną interakcję między płcią a grupą wiekową. Podobnie jak w przypadku wspólnego zamartwiania się, dziewczęta deklarowały wyższy poziom ujawniania siebie niż chłopcy, a różnica ta była większa wśród nastolatków niż wśród dzieci. Oddzielne testy t-Studenta, przeprowadzone dla każdej grupy wiekowej, wykazały, że dziewczęta osiągały istotnie wyższe wyniki niż chłopcy zarówno w grupie dzieci (t(279) = 6,38; p < 0,001), jak i w grupie nastolatków (t(313) = 12,05; p < 0,001).

Dodatkowe porównania wykonane oddzielnie dla każdej płci wykazały, że dorastające dziewczęta ujawniały siebie istotnie częściej niż dziewczynki (t(312) = 4,09; p < 0,001), natomiast między chłopcami a dorastającymi chłopcami nie stwierdzono żadnych istotnych różnic (t(280) = 0,13; p = 0,90).

 

Przeżuwanie problemów (Rumination)

 

Stwierdzono istotny główny efekt płci oraz istotny główny efekt grupy wiekowej. Dziewczęta deklarowały wyższy poziom przeżuwania problemów niż chłopcy: dziewczęta: M = 2,21; SD = 0,60 i chłopcy: M = 2,00; SD = 0,56 Ponadto dzieci uzyskały wyższe wyniki niż nastolatki: dzieci: M = 2,17; SD = 0,63 i młodzież: M = 2,06; SD = 0,55. Interakcja między płcią a grupą wiekową nie była istotna statystycznie.

 

Samoocena jakości i bliskości przyjaźni

 

Również w tym przypadku stwierdzono istotny efekt płci, istotny efekt grupy wiekowej oraz istotną interakcję między obiema zmiennymi. Dziewczęta oceniały swoje przyjaźnie jako bardziej wartościowe i bliższe emocjonalnie niż chłopcy. Różnica ta była większa u nastolatków niż u dzieci. Testy t-Studenta przeprowadzone oddzielnie dla każdej grupy wiekowej wykazały, że dziewczęta uzyskały wyższe wyniki niż chłopcy zarówno w grupie dzieci (t(211) = 2,94; p < 0,01), jak i w grupie młodzieży (t(202) = 7,65; p < 0,001).

Porównania wykonane oddzielnie dla każdej płci wykazały natomiast, że dorastający chłopcy oceniali jakość swoich przyjaźni istotnie niżej niż chłopcy młodsi (t(189) = 3,06; p < 0,01), podczas gdy między dziewczynkami a dorastającymi dziewczętami nie stwierdzono żadnych istotnych różnic (t(224) = 0,71; p = 0,48).

 

Ocena jakości i bliskości przyjaźni dokonana przez przyjaciela

 

Podobne wyniki uzyskano również w analizie ocen dokonanych przez przyjaciół. Również tutaj efekt płci, efekt grupy wiekowej oraz ich interakcja okazały się istotne statystycznie. Dziewczęta otrzymywały od swoich przyjaciół wyższe oceny jakości i bliskości przyjaźni niż chłopcy, a największe różnice występowały w okresie dorastania. Testy t-Studenta wykazały, że dziewczęta uzyskały wyższe wyniki niż chłopcy zarówno wśród dzieci (t(146) = 2,63; p < 0,01), jak i wśród nastolatków (t(134) = 6,65; p < 0,001). Porównania wykonane oddzielnie dla każdej płci wykazały ponadto, że dorastający chłopcy uzyskali istotnie niższe wyniki niż chłopcy młodsi (t(126) = 3,50; p < 0,001), natomiast między dziewczynkami a dorastającymi dziewczętami nie odnotowano istotnych różnic (t(154) = 0,66; p = 0,51).

 

Objawy internalizacyjne

 

Stwierdzono istotny główny efekt płci oraz istotny główny efekt grupy wiekowej. Dziewczęta uzyskały wyższe wystandaryzowane wyniki objawów internalizacyjnych niż chłopcy dziewczęta: M = 0,04; SD = 0,59 i chłopcy: M = –0,05; SD = 0,55 Ponadto dzieci uzyskały wyższe wyniki niż nastolatki: dzieci: M = 0,07; SD = 0,63, młodzież: M = –0,06; SD = 0,51.  Interakcja między płcią a grupą wiekową nie była istotna statystycznie.

 

Związki między wspólnym zamartwianiem się a funkcjonowaniem w przyjaźni i przystosowaniem emocjonalnym

 

Korelacje obliczone pomiędzy wspólnym zamartwianiem się a wskaźnikami przystosowania przedstawiono w Tabeli 2 (wraz z korelacjami pomiędzy wszystkimi pozostałymi zmiennymi). Wspólne zamartwianie się było istotnie dodatnio skorelowane z samooceną pozytywnej jakości i bliskości przyjaźni oraz z objawami internalizacyjnymi. Natomiast nie stwierdzono istotnej zależności pomiędzy wspólnym zamartwianiem się a oceną jakości i bliskości przyjaźni dokonaną przez przyjaciela, jeśli analizowano całą badaną próbę.

Przeprowadzono również po dwie analizy regresji dla każdego wskaźnika przystosowania, aby sprawdzić, czy zależności między wspólnym zamartwianiem się a przystosowaniem różnią się w zależności od płci lub grupy wiekowej. W pierwszej analizie przewidywano poziom przystosowania na podstawie wspólnego zamartwiania się, płci oraz interakcji: Wspólne zamartwianie się × Płeć

W drugiej analizie uwzględniono wspólne zamartwianie się, grupę wiekową oraz interakcję: Wspólne zamartwianie się × Grupa wiekowa

Istotne statystycznie okazały się interakcja Wspólne zamartwianie się × Płeć w przewidywaniu samooceny jakości i bliskości przyjaźni (F(1,408) = 7,09; p < 0,01) oraz interakcja Wspólne zamartwianie się × Grupa wiekowa w przewidywaniu oceny jakości i bliskości przyjaźni dokonanej przez przyjaciela (F(1,277) = 12,42; p < 0,001).

Korelacje obliczone oddzielnie dla każdej płci wykazały, że wspólne zamartwianie się było istotnie związane z samooceną pozytywnej jakości i bliskości przyjaźni zarówno u chłopców (r = 0,43; p < 0,001), jak i u dziewcząt (r = 0,30; …) p < 0,001, jednak zależność ta była silniejsza u chłopców. Ponadto korelacje obliczone oddzielnie dla poszczególnych grup wiekowych wykazały, że wspólne zamartwianie się było istotnie związane z oceną pozytywnej jakości i bliskości przyjaźni dokonaną przez przyjaciela u nastolatków (r = 0,33; p < 0,001), natomiast nie stwierdzono takiej zależności u dzieci (r = –0,06; p = 0,47).

 

Wspólne zamartwianie się jako mediator różnic między płciami w zakresie funkcjonowania w przyjaźni i przystosowania emocjonalnego

 

Przeprowadzono również analizy mające sprawdzić, czy wspólne zamartwianie się pośredniczy (mediuje) w zależności między płcią a funkcjonowaniem w przyjaźni oraz przystosowaniem emocjonalnym, wykorzystując procedurę zaproponowaną przez Barona i Kenny’ego (1986). Aby można było mówić o mediacji, w analizach regresji musiały zostać spełnione trzy warunki:

— Płeć musiała istotnie przewidywać poziom przystosowania.
— Płeć musiała istotnie przewidywać poziom wspólnego zamartwiania się.

Wspólne zamartwianie się musiało istotnie przewidywać poziom przystosowania po uwzględnieniu wpływu płci. Po spełnieniu tych warunków przeprowadzano czwartą analizę regresji, sprawdzając, czy po uwzględnieniu wspólnego zamartwiania się wpływ płci na poziom przystosowania ulega osłabieniu. Modele mediacyjne dla tych wskaźników przystosowania, dla których spełniono wszystkie wymagane warunki i przeprowadzono analizę mediacji, przedstawiono na Rycinie 1.

 

Samoocena pozytywnej jakości i bliskości przyjaźni

 

W przypadku samooceny pozytywnej jakości i bliskości przyjaźni uzyskano wszystkie trzy wymagane zależności. Płeć istotnie przewidywała: pozytywną jakość i bliskość przyjaźni (F(1,410) = 50,85; p < 0,001) oraz poziom wspólnego zamartwiania się (F(1,410) = 69,16; p < 0,001). Ponadto wspólne zamartwianie się istotnie przewidywało pozytywną jakość i bliskość przyjaźni nawet po uwzględnieniu wpływu płci (F(1,409) = 64,13; p < 0,001). W czwartej analizie regresji stwierdzono, że wpływ płci na samoocenę jakości i bliskości przyjaźni, po uwzględnieniu poziomu wspólnego zamartwiania się, pozostał istotny statystycznie (F(1,409) = 16,35; p < 0,001), jednak jego siła wyraźnie się zmniejszyła w porównaniu z analizą, w której nie kontrolowano wspólnego zamartwiania się. Standaryzowany współczynnik regresji β zmniejszył się z 0,33 do 0,19, co wskazuje, że wspólne zamartwianie się częściowo wyjaśniało różnice między dziewczętami i chłopcami w zakresie postrzeganej jakości i bliskości przyjaźni.

 

Tabela 2. Korelacje pomiędzy wspólnym zamartwianiem się, ujawnianiem siebie, przeżuwaniem problemów, jakością i bliskością przyjaźni oraz objawami internalizacyjnymi

Zmienna	N	Wspólne zamartwianie się	Ujawnianie siebie	Przeżuwanie problemów	Samoocena jakości i bliskości przyjaźni	Ocena jakości i bliskości przyjaźni dokonana przez przyjaciela
Wspólne zamartwianie się	596	—
Ujawnianie siebie	596	0,61*	—
Przeżuwanie problemów	591	0,46*	0,31*	—
Samoocena jakości i bliskości przyjaźni	417	0,45*	0,58*	0,24*	—
Ocena jakości i bliskości przyjaźni dokonana przez przyjaciela	284	0,10	0,16	0,05	0,27*	—
Objawy internalizacyjne	594	0,20*	0,14*	0,59*	0,03	–0,04

** p < 0,01
*** p < 0,001

 

 

W przypadku oceny jakości i bliskości przyjaźni dokonanej przez przyjaciela nie zostały spełnione wszystkie trzy warunki konieczne do przeprowadzenia analizy mediacji. Konkretnie, zależność pomiędzy wspólnym zamartwianiem się a oceną jakości i bliskości przyjaźni dokonaną przez przyjaciela, po uwzględnieniu wpływu płci, nie była istotna statystycznie (F(1,278) = 0,64; p = 0,42). Ponieważ wcześniejsze analizy wykazały, że prosta korelacja między wspólnym zamartwianiem się a ocenami przyjaciół była istotna jedynie wśród nastolatków, autorzy powtórzyli analizy wyłącznie dla tej grupy wiekowej. Jednak również wtedy zależność pomiędzy wspólnym zamartwianiem się a oceną jakości i bliskości przyjaźni dokonaną przez przyjaciela, po uwzględnieniu płci, pozostała nieistotna statystycznie (F(1,132) = 0,77; p = 0,38).

 

Objawy internalizacyjne

 

W przypadku objawów internalizacyjnych wszystkie warunki wymagane do przeprowadzenia analizy mediacji zostały spełnione. Płeć istotnie przewidywała: nasilenie objawów internalizacyjnych (F(1,582) = 4,39; p < 0,05), oraz poziom wspólnego zamartwiania się (F(1,582) = 88,35; p < 0,001). Ponadto wspólne zamartwianie się istotnie przewidywało poziom objawów internalizacyjnych nawet po uwzględnieniu wpływu płci (F(1,581) = 20,09; p < 0,001). W czwartej analizie regresji okazało się, że po uwzględnieniu wspólnego zamartwiania się wpływ płci na objawy internalizacyjne przestał być istotny statystycznie (F(1,581) = 0,13; p = 0,72).

Standaryzowany współczynnik regresji β zmniejszył się z 0,09 do 0,02, co wskazuje, że wspólne zamartwianie się niemal całkowicie wyjaśniało różnice między dziewczętami i chłopcami w nasileniu objawów depresji i lęku.

 

Związki między wspólnym zamartwianiem się, ujawnianiem siebie i przeżuwaniem problemów a przystosowaniem

 

Chociaż stwierdzono istotne dodatnie korelacje między wspólnym zamartwianiem się a ujawnianiem siebie oraz między wspólnym zamartwianiem się a przeżuwaniem problemów (zob. Tabela 2), autorzy zakładali, że wspólne zamartwianie się będzie wykazywało nieco odmienne związki z przystosowaniem niż oba te pokrewne konstrukty. W celu sprawdzenia tych zależności przeprowadzono zarówno analizy korelacyjne, jak i analizy regresji.

Najpierw wykonano analizy regresji wielokrotnej, w których jednocześnie uwzględniano jako predyktory: wspólne zamartwianie się i ujawnianie siebie lub wspólne zamartwianie się i przeżuwanie problemów, aby przewidywać każdy z analizowanych wskaźników przystosowania. Następnie przeprowadzono kolejne analizy regresji, w których jednocześnie uwzględniono trzy zmienne: wspólne zamartwianie się, ujawnianie siebie, przeżuwanie problemów, jako równoczesne predyktory przystosowania.

Analizy dotyczące oceny jakości i bliskości przyjaźni dokonanej przez przyjaciela przeprowadzono wyłącznie w grupie nastolatków, ponieważ wcześniejsze analizy wykazały, że jedynie w tej grupie występowała istotna prosta zależność pomiędzy wspólnym zamartwianiem się a ocenami przyjaciół. Wyniki analiz korelacyjnych podsumowano w Tabeli 2 (z wyjątkiem analiz przeprowadzonych wyłącznie dla nastolatków, które opisano w tekście). Natomiast wyniki analiz regresji przedstawiono w Tabeli 3.

 

Związki między wspólnym zamartwianiem się, ujawnianiem siebie a przystosowaniem

 

Zarówno wspólne zamartwianie się, jak i ujawnianie siebie wykazywały istotne dodatnie korelacje z samooceną pozytywnej jakości i bliskości przyjaźni. Autorzy zakładali jednak, że ponieważ wspólne zamartwianie się wpływa na jakość przyjaźni przede wszystkim poprzez mechanizmy ujawniania siebie, to właśnie ujawnianie siebie powinno okazać się silniejszym predyktorem, gdy obie zmienne zostaną jednocześnie uwzględnione w analizie.

Przeprowadzona analiza regresji wielokrotnej potwierdziła to przypuszczenie. Zarówno wspólne zamartwianie się, jak i ujawnianie siebie okazały się istotnymi predyktorami jakości i bliskości przyjaźni, jednak wpływ ujawniania siebie był wyraźnie silniejszy. Podobny wynik uzyskano również w grupie nastolatków.

Choć zarówno wspólne zamartwianie się było dodatnio skorelowane z oceną jakości i bliskości przyjaźni dokonaną przez przyjaciela (r = 0,33; p < 0,001), jak i ujawnianie siebie było dodatnio skorelowane z ocenami przyjaciół (r = 0,42; p < 0,001), to w analizie regresji wielokrotnej jedynie ujawnianie siebie pozostało istotnym predyktorem.

Wyniki te sugerują, że związek między wspólnym zamartwianiem się a jakością funkcjonowania w przyjaźni wynika częściowo z tego, że oba konstrukty współdzielą wspólną wariancję z ujawnianiem siebie. Innymi słowy, pozytywny wpływ wspólnego zamartwiania się na bliskość przyjaźni jest w znacznej mierze konsekwencją częstego dzielenia się własnymi myślami i uczuciami, a nie samego wielokrotnego analizowania problemów.

 

 Tabela 3. Związki między wspólnym zamartwianiem się, ujawnianiem siebie oraz przeżuwaniem problemów a przystosowaniem

Zmienne predykcyjne   Samooceniana pozytywna jakość i bliskość przyjaźni                     Ocena pozytywnej jakości i bliskości przyjaźni dokonana przez przyjaciela                    Objawy internalizacyjne

β             F             β             F             β             F

Wspólne zamartwianie się          0,11       4,71*     0,10       1,00       0,19       13,48***

Ujawnianie siebie           0,51       93,73***             0,36       12,55***             0,02       0,15

Wspólne zamartwianie się          0,41       70,89***             0,35       16,54***             –0,09     5,53*

Przeżuwanie problemów            0,07       1,99       –0,06     0,55       0,63       273,83***

* p < 0,05, *** p < 0,001

Uwagi: Wartości β przedstawiają standaryzowane współczynniki regresji uzyskane w analizach, w których jednocześnie uwzględniano jako predyktory: wspólne zamartwianie się oraz ujawnianie siebie lub wspólne zamartwianie się oraz przeżuwanie problemów. Analizy wykorzystujące oceny przyjaciół przeprowadzono wyłącznie w grupie nastolatków. Gdy predyktorami były wspólne zamartwianie się oraz ujawnianie siebie, liczba stopni swobody wynosiła: df = 2, 404 dla samooceny jakości i bliskości przyjaźni, df = 2, 129 dla oceny jakości i bliskości przyjaźni dokonanej przez przyjaciela, df = 2, 575 dla objawów internalizacyjnych.

Natomiast gdy analizowano wspólne zamartwianie się i przeżuwanie problemów, liczba stopni swobody wynosiła: df = 2, 406 dla samooceny jakości i bliskości przyjaźni, df = 2, 131 dla oceny jakości i bliskości przyjaźni dokonanej przez przyjaciela, df = 2, 575 dla objawów internalizacyjnych.

* p < .05; *** p < .001.

 

Związki między wspólnym zamartwianiem się, ujawnianiem siebie a przystosowaniem

 

Natomiast, choć zarówno wspólne zamartwianie się, jak i ujawnianie siebie były istotnie dodatnio skorelowane z objawami internalizacyjnymi, to w analizie regresji, w której obie zmienne uwzględniono jednocześnie, istotnym predyktorem pozostało wyłącznie wspólne zamartwianie się. Wyniki te sugerują, że prosta zależność między ujawnianiem siebie a objawami internalizacyjnymi wynikała z tego, że ujawnianie siebie współdzieliło część wariancji ze wspólnym zamartwianiem się. Innymi słowy, samo dzielenie się myślami i uczuciami nie wiąże się z większym ryzykiem depresji i lęku. Związek ten pojawia się dopiero wtedy, gdy rozmowy przybierają formę wielokrotnego analizowania tych samych problemów i negatywnych emocji.

 

Związki między wspólnym zamartwianiem się, przeżuwaniem problemów a przystosowaniem

 

Zarówno wspólne zamartwianie się, jak i przeżuwanie problemów były istotnie dodatnio skorelowane z objawami internalizacyjnymi. Autorzy przewidywali jednak, że przeżuwanie problemów okaże się silniejszym predyktorem, ponieważ zakładali, że wspólne zamartwianie się prowadzi do problemów emocjonalnych właśnie poprzez mechanizmy przeżuwania problemów. Przeprowadzona analiza regresji potwierdziła tę hipotezę. Przeżuwanie problemów było istotnym dodatnim predyktorem objawów internalizacyjnych.

Co ciekawe, wspólne zamartwianie się okazało się jednocześnie istotnym ujemnym predyktorem. Oznacza to, że dodatni związek pomiędzy wspólnym zamartwianiem się a objawami depresji i lęku można wyjaśnić niemal w całości tym, że oba konstrukty współdzielą wspólną wariancję z przeżuwaniem problemów. Co więcej, po statystycznym wyeliminowaniu wpływu przeżuwania problemów, wspólne zamartwianie się było związane z mniejszym nasileniem objawów internalizacyjnych. Autorzy sugerują, że może to wynikać z tego, iż wspólne zamartwianie się zawiera również element poszukiwania wsparcia społecznego, który sam w sobie może działać ochronnie.

 

Wspólne zamartwianie się, przeżuwanie problemów a jakość przyjaźni

 

Choć zarówno wspólne zamartwianie się, jak i przeżuwanie problemów były dodatnio skorelowane z samooceną jakości i bliskości przyjaźni, autorzy spodziewali się, że po jednoczesnym uwzględnieniu obu zmiennych silniejszym predyktorem pozostanie wspólne zamartwianie się. Hipoteza ta została potwierdzona. W analizie regresji istotnym predyktorem okazało się wyłącznie wspólne zamartwianie się.

Sugeruje to, że prosty związek pomiędzy przeżuwaniem problemów a jakością przyjaźni wynika jedynie z tego, że przeżuwanie problemów współwystępuje ze wspólnym zamartwianiem się.

Podobny wynik uzyskano również dla ocen dokonywanych przez przyjaciół. Wspólne zamartwianie się było istotnie dodatnio skorelowane z oceną jakości i bliskości przyjaźni dokonaną przez przyjaciela (r = 0,33; p < 0,001), natomiast przeżuwanie problemów nie wykazywało takiej zależności (r = 0,04; p = 0,67). Także w analizie regresji jedynie wspólne zamartwianie się pozostało istotnym predyktorem jakości przyjaźni.

 

Wspólne zamartwianie się, ujawnianie siebie i przeżuwanie problemów jako jednoczesne predyktory

 

Ponieważ we wcześniejszych analizach kontrolowano jedynie ujawnianie siebie albo przeżuwanie problemów, autorzy przeprowadzili dodatkowo trzy analizy regresji, w których wszystkie trzy konstrukty uwzględniono jednocześnie jako predyktory każdego wskaźnika przystosowania. Wyniki zostały jedynie podsumowane, bez szczegółowego przedstawiania, ponieważ były całkowicie zgodne z wcześniejszymi analizami.

Podobnie jak wcześniej, gdy jednocześnie analizowano jedynie wspólne zamartwianie się i ujawnianie siebie, po uwzględnieniu wszystkich trzech zmiennych jedynym istotnym predyktorem jakości i bliskości przyjaźni pozostało ujawnianie siebie. Analogicznie, zgodnie z wcześniejszymi wynikami uzyskanymi dla wspólnego zamartwiania się i przeżuwania problemów, po jednoczesnym uwzględnieniu wszystkich trzech konstrukcji jedynym istotnym predyktorem objawów internalizacyjnych pozostało przeżuwanie problemów.

 

Podsumowanie zależności

 

Wyniki pokazujące, że związek między wspólnym zamartwianiem się a funkcjonowaniem w przyjaźni słabł po uwzględnieniu ujawniania siebie oraz że związek między wspólnym zamartwianiem się a objawami internalizacyjnymi słabł po uwzględnieniu przeżuwania problemów, sugerują, że to właśnie procesy ujawniania siebie oraz przeżuwania problemów mogą wyjaśniać zależność między wspólnym zamartwianiem się a jakością przyjaźni oraz funkcjonowaniem emocjonalnym.

Jednocześnie inne wyniki wskazują, że wspólne zamartwianie się stanowi bardziej skrajną, negatywnie ukierunkowaną formę ujawniania siebie oraz zawiera społeczny komponent, którego nie obejmuje klasyczne przeżuwanie problemów.

Świadczy o tym fakt, że gdy jednocześnie analizowano wspólne zamartwianie się i ujawnianie siebie, tylko wspólne zamartwianie się przewidywało objawy internalizacyjne, natomiast gdy jednocześnie analizowano wspólne zamartwianie się i przeżuwanie problemów, tylko wspólne zamartwianie się przewidywało pozytywne funkcjonowanie w przyjaźni.

 

DYSKUSJA

 

Badanie to może wnieść istotny wkład do zrozumienia mechanizmów, dzięki którym rozwijają się bliskie przyjaźnie oraz problemy internalizacyjne, ponieważ łączy dwa nurty badań, które dotychczas rozwijały się w dużej mierze niezależnie od siebie. Badania nad przyjaźnią wskazują, że intensywne ujawnianie siebie jest procesem korzystnym, prowadzącym do tworzenia bliskich relacji (Asher, Parker i Walker, 1996). Z kolei badania nad radzeniem sobie ze stresem pokazują, że utrzymywanie stałego skupienia na negatywnych treściach sprzyja rozwojowi problemów emocjonalnych (Nolen-Hoeksema, 1994). Wspólne zamartwianie się stanowi jeden konstrukt integrujący obie te perspektywy teoretyczne.

 

Konstrukt o podwójnym działaniu

 

Wspólne zamartwianie się jest konstruktem wyjątkowym, ponieważ wiąże się z koniecznością wymiany korzyści i kosztów. W literaturze dotyczącej rozwoju społecznego badane konstrukty są zazwyczaj klasyfikowane jako pozytywne (np. akceptacja rówieśnicza, bezpieczne przywiązanie) lub negatywne (np. odrzucenie przez rówieśników, pozabezpieczne przywiązanie), a więc zwykle prowadzą do jednoznacznie korzystnych lub jednoznacznie niekorzystnych konsekwencji. Wspólne zamartwianie się jest znacznie bardziej złożone. Niektóre jego elementy mają charakter adaptacyjny, natomiast inne są nieadaptacyjne. Zdaniem autorów właśnie taka złożoność lepiej odzwierciedla sposób, w jaki funkcjonują rzeczywiste relacje międzyludzkie.

 

Punkt przecięcia dwóch procesów psychologicznych

 

Wyniki sugerują również, że wspólne zamartwianie się znajduje się na styku dwóch pokrewnych konstruktów ujawniania siebie oraz przeżuwania problemów. Autorzy definiują wspólne zamartwianie się jako bardziej skrajną i skoncentrowaną na negatywnych treściach formę ujawniania siebie oraz społeczną odmianę przeżuwania problemów. Uzyskane wyniki są zgodne z takim ujęciem. Po wzajemnym kontrolowaniu obu zmiennych tylko wspólne zamartwianie się, a nie ujawnianie siebie, było związane z objawami internalizacyjnymi, natomiast tylko wspólne zamartwianie się, a nie przeżuwanie problemów, było związane z wysoką jakością i bliskością przyjaźni.

Ponadto analizy wykazały, że związek między wspólnym zamartwianiem się a pozytywnym funkcjonowaniem w przyjaźni wynika przede wszystkim z mechanizmów ujawniania siebie, natomiast związek między wspólnym zamartwianiem się a problemami emocjonalnymi wynika głównie z mechanizmów przeżuwania problemów.

Dlaczego warto badać wspólne zamartwianie się jako odrębny konstrukt?

Choć wspólne zamartwianie się można traktować jako obszar nakładania się ujawniania siebie i przeżuwania problemów, autorzy podkreślają, że zasługuje ono na badanie jako samodzielny konstrukt psychologiczny. Jak wcześniej wskazano, różni się ono od obu tych procesów tym, że jest jednocześnie procesem społecznym oraz potencjalnie nieadaptacyjnym.

Odkrywanie takich wcześniej nierozpoznanych procesów społecznych, jak wspólne zamartwianie się, przyczynia się do rozwoju dynamicznie rozwijającej się nauki o relacjach międzyludzkich (Berscheid, 1999). Uwzględnienie wspólnego zamartwiania się może również pomóc wyjaśnić wyniki innych badań.

Autorzy przywołują przykład badania, w którym wykazano, że poszukiwanie wsparcia przez dzieci rozwiedzionych rodziców przewidywało późniejsze nasilenie objawów internalizacyjnych (Sandler, Tein i West, 1994). Na pierwszy rzut oka wydaje się to zaskakujące, ponieważ wsparcie społeczne zazwyczaj wiąże się z korzystnymi skutkami. Autorzy sugerują jednak, że dzieci pochodzące z rozwiedzionych rodzin mogą być szczególnie podatne na wspólne zamartwianie się ze względu na liczne trudności, których doświadczają. W takim przypadku ich poszukiwanie wsparcia mogło obejmować właśnie wielokrotne wspólne analizowanie problemów, co tłumaczy dodatni związek z późniejszymi problemami emocjonalnymi.

 

Wyjaśnienie różnic między dziewczętami a chłopcami

 

Konstrukt wspólnego zamartwiania się może również pomóc zrozumieć pozornie sprzeczne wyniki wielu wcześniejszych badań. Z jednej strony dziewczęta tworzą bliższe i bardziej satysfakcjonujące przyjaźnie (np. Camarena i wsp., 1990; Rose i Asher, 1999), z drugiej jednak częściej niż chłopcy doświadczają depresji i lęku (Cole i wsp., 1999; Wichstrom, 1999). Autorzy sugerują, że wspólne zamartwianie się może odpowiadać za oba te zjawiska jednocześnie. Poprzez mechanizmy ujawniania siebie sprzyja ono budowaniu bardzo bliskich relacji. Jednocześnie, poprzez mechanizmy przeżuwania problemów, zwiększa podatność na rozwój problemów emocjonalnych.

Co interesujące, mimo że dziewczęta znacznie częściej angażowały się we wspólne zamartwianie się, zależność pomiędzy wspólnym zamartwianiem się a subiektywnie ocenianą jakością przyjaźni była silniejsza u chłopców niż u dziewcząt. Autorzy przypuszczają, że może tak być dlatego, iż wspólne zamartwianie się jest wśród chłopców zachowaniem mniej typowym, a więc jego pojawienie się wywiera większy wpływ na sposób, w jaki oceniają oni swoje przyjaźnie.

Na koniec autorzy podkreślają, że mimo wyraźnych różnic między płciami, wewnątrz każdej z nich występowało bardzo duże zróżnicowanie indywidualne. Dlatego w przyszłych badaniach istotne będzie ustalenie, jakie inne cechy indywidualne sprzyjają angażowaniu się we wspólne zamartwianie się.

 

Znaczenie wspólnego zamartwiania się w okresie dorastania

 

Ponadto potencjalny wpływ wspólnego zamartwiania się na funkcjonowanie psychiczne może być szczególnie wyraźny w okresie adolescencji. Różnice między dziewczętami i chłopcami w zakresie wspólnego zamartwiania się były większe wśród nastolatków niż wśród dzieci, co wynikało z tego, że nastoletnie dziewczęta angażowały się we wspólne zamartwianie się częściej niż młodsze dziewczynki. Wyniki te są szczególnie istotne, ponieważ wcześniejsze badania wskazują, że różnice między płciami dotyczące różnych aspektów przyjaźni oraz funkcjonowania emocjonalnego nasilają się wraz z wiekiem (np. Buhrmester i Furman, 1987; Wichstrom, 1999; Zarbatany, McDougall i Hymel, 2000).

W prezentowanym badaniu różnice między dziewczętami i chłopcami były rzeczywiście większe u nastolatków niż u dzieci w zakresie funkcjonowania w przyjaźni, jednak nie dotyczyło to funkcjonowania emocjonalnego. Autorzy sugerują, że może to wynikać z faktu, iż najsilniejsze różnice płciowe dotyczące depresji i lęku pojawiają się dopiero u starszych nastolatków *(Nolen-Hoeksema, 1994), podczas gdy najstarsi uczestnicy tego badania znajdowali się dopiero we wczesnym okresie dorastania.

 

Ograniczenia badania i kierunki dalszych badań

 

Pomimo licznych mocnych stron badania autorzy wskazują również jego ograniczenia oraz kierunki przyszłych badań. Przede wszystkim badanie nie pozwala określić kierunku zależności, ponieważ pomiary wykonano tylko w jednym punkcie czasowym. Dlatego konieczne będą badania podłużne, które pozwolą ustalić kolejność pojawiania się wspólnego zamartwiania się oraz zmian w funkcjonowaniu psychicznym. Dotychczasowe badania nad przeżuwaniem problemów wskazują, że taki styl myślenia prowadzi z czasem do nasilenia depresji (np. Nolen-Hoeksema i wsp., 1994; Schwartz i Koenig, 1996).

Autorzy przypuszczają, że podobnie wspólne zamartwianie się może z biegiem czasu prowadzić do lepszego funkcjonowania w przyjaźni poprzez mechanizmy ujawniania siebie oraz jednocześnie do pogorszenia funkcjonowania emocjonalnego poprzez mechanizmy przeżuwania problemów. Nie można jednak wykluczyć również odwrotnego kierunku zależności. Możliwe jest bowiem, że posiadanie bardzo bliskich przyjaźni lub występowanie problemów emocjonalnych, sprzyja częstszemu angażowaniu się we wspólne zamartwianie się. Autorzy zwracają również uwagę, że w krótkiej perspektywie wspólne zamartwianie się może wzmacniać przyjaźń, natomiast w dłuższym okresie może negatywnie wpływać na relacje.

 

Ograniczenia metodologiczne

 

Badanie opierało się przede wszystkim na samoopisach uczestników. Autorzy podkreślają, że przyszłe badania powinny oceniać funkcjonowanie emocjonalne również za pomocą wywiadów klinicznych, ocen osób dorosłych, aby mieć pewność, że uzyskane zależności nie wynikają jedynie z zastosowania tej samej metody pomiaru. Pewnego zewnętrznego potwierdzenia dostarczyły jednak oceny przyjaciół, przynajmniej w grupie nastolatków.

Korelacja między wspólnym zamartwianiem się a oceną jakości i bliskości przyjaźni dokonaną przez przyjaciela wynosiła: r = 0,33; p < 0,001 i była jedynie nieco słabsza od korelacji uzyskanej na podstawie samoopisów: r = 0,47; p < 0,001. Jednak u dzieci zależność ta nie osiągnęła istotności statystycznej.

Autorzy przypuszczają, że młodsze dzieci znacznie częściej odmiennie interpretują wspólne interakcje, przez co różnią się również ich oceny jakości i bliskości przyjaźni. Dodatkowe analizy wykazały, że u nastolatków występowała zgodność pomiędzy wzajemnymi ocenami wspólnego zamartwiania się oraz jakości przyjaźni, natomiast u dzieci takiej zgodności nie stwierdzono. Możliwe, że u młodszych dzieci rozmowy o problemach są szczególnie ważne tylko dla jednego z przyjaciół. Taka osoba silniej zapamiętuje chwile wspólnego dzielenia się troskami i dlatego ocenia przyjaźń jako bardzo bliską.

Drugi przyjaciel może jednak nie postrzegać tej relacji ani jako opartej na wspólnym zamartwianiu się, ani jako wyjątkowo bliskiej. Autorzy sugerują, że przyszłe badania powinny wykorzystywać również obserwacje zachowań, aby sprawdzić, czy wraz z wiekiem sposób postrzegania wspólnych interakcji przez przyjaciół rzeczywiście staje się bardziej podobny. Może to wynikać z rozwoju umiejętności przyjmowania perspektywy drugiej osoby. Obserwacje pozwoliłyby również bardziej obiektywnie ocenić samo zjawisko wspólnego zamartwiania się oraz ustalić, jakie rodzaje problemów najczęściej stają się przedmiotem takich rozmów.

 

Znaczenie praktyczne

 

Na zakończenie autorzy podkreślają praktyczne znaczenie uzyskanych wyników. Uwzględnienie zjawiska wspólnego zamartwiania się może pomóc skuteczniej identyfikować młodych ludzi znajdujących się w grupie ryzyka, którzy w przeciwnym razie mogliby pozostać niezauważeni. Wspólne zamartwianie się może bowiem stanowić nieoczywisty wskaźnik problemów emocjonalnych. Ponieważ dla dorosłych zachowanie to często wygląda jak zwykłe, zdrowe dzielenie się uczuciami, osoby angażujące się we wspólne zamartwianie się mogą znacznie rzadziej wzbudzać niepokój niż osoby przeżuwające problemy samotnie.

Jeżeli jednak kolejne badania potwierdzą związek pomiędzy wspólnym zamartwianiem się a depresją i lękiem, uwzględnienie tego zjawiska w programach profilaktyki i terapii może okazać się niezwykle istotne. Autorzy podkreślają, że szczególnie ważne może to być w programach ukierunkowanych na wspieranie dobrostanu emocjonalnego dziewcząt.

Źródło: Child Dev. 2002 Nov-Dec;73(6):1830-43; Co-rumination in the friendships of girls and boys