Potencjalność i aktualność w ujęciu Arystotelesa

Potencjalność i aktualność w ujęciu Arystotelesa

Potencjalność i aktualność należą do najważniejszych pojęć filozofii Arystotelesa. Za ich pomocą wyjaśnia on zmianę, powstawanie, działanie przyczyn, stosunek materii do formy, naturę organizmów żywych, funkcjonowanie duszy, ludzkie działanie oraz pierwszą zasadę rzeczywistości.

Najpełniejsze omówienie tych zagadnień znajduje się w IX księdze Metafizyki, oznaczanej tradycyjnie grecką literą Θ. Istotne fragmenty pojawiają się również w III księdze Fizyki, II księdze O duszy, XII księdze Metafizyki oraz w Etyce nikomachejskiej.

Arystoteles nie rozumie potencjalności jako czysto logicznej możliwości ani aktualności jako prostego faktu istnienia. Są to dwa rzeczywiste sposoby bycia rzeczy: rzecz może posiadać określoną zdolność albo możność, a następnie urzeczywistniać ją w działaniu, przemianie lub osiągniętej formie.

 

Terminologia

 

Greckim terminem oznaczającym potencjalność jest przede wszystkim dynamis (δύναμις). Słowo to może oznaczać moc, możność, zdolność, siłę albo zasadę wywoływania zmiany.

Aktualność Arystoteles określa głównie za pomocą dwóch terminów: energeia (ἐνέργεια) oraz entelecheia (ἐντελέχεια).

Słowo energeia jest związane z ergon, czyli dziełem, czynnością lub funkcją. Wskazuje ono na bycie w działaniu, wykonywanie właściwego dzieła albo czynne urzeczywistnianie zdolności.

Entelecheia jest neologizmem utworzonym przez Arystotelesa. Termin ten podkreśla aspekt posiadania pełni, spełnienia lub właściwego celu. Nawiązuje do telos, czyli celu, kresu i dopełnienia. Można go więc rozumieć jako stan rzeczy, która posiada właściwą sobie postać i osiągnęła właściwy sposób istnienia.

Nie należy jednak wprowadzać między tymi terminami zbyt sztywnego podziału. Arystoteles często używa energeia i entelecheia w sposób zbliżony, a niekiedy niemal zamienny. Oba określają ogólnie aktualność przeciwstawioną potencjalności, choć zależnie od kontekstu energeia może silniej uwydatniać działanie, a entelecheia spełnienie i posiadanie właściwej formy.

 

Potencjalność jako realna zdolność

W podstawowym znaczeniu potencjalność jest zasadą zmiany znajdującą się w czymś innym albo w tej samej rzeczy ujmowanej pod innym względem.

Sztuka budowania znajduje się w budowniczym i jest zdolnością wywołania zmiany w materiale, z którego powstaje dom. Sztuka lekarska znajduje się w lekarzu i jest zdolnością wywołania zmiany w ciele pacjenta. To, co ogrzewa, posiada moc wywołania ciepła w czymś innym.

Potencjalność może mieć również charakter bierny. Oznacza wtedy zdolność przyjęcia zmiany albo doznania działania. Materiał budowlany może zostać uformowany w dom, ciało chore może zostać wyleczone, a brąz może przyjąć kształt posągu.

Potencjalność nie jest więc wyłącznie czynną mocą działania. Może oznaczać zarówno zdolność wywoływania zmiany, jak i zdolność jej przyjmowania.

Arystoteles posługuje się pojęciem potencjalności również w szerszym sensie ontologicznym. Materia jest potencjalna względem formy, ponieważ może przyjąć określoną strukturę i stać się konkretną rzeczą.

Brąz jest potencjalnie posągiem, drewno potencjalnie stołem albo krzesłem, a odpowiednio przygotowane cegły i belki potencjalnie domem.

 

Potencjalność jest zawsze określona

Potencjalność nie oznacza, że coś może stać się czymkolwiek. Jest zawsze potencjalnością określonego działania, stanu albo formy.

Brąz może stać się posągiem, ale nie może bezpośrednio stać się żywym człowiekiem. Drewno może zostać przekształcone w stół, lecz nie w dowolną rzecz bez względu na swoją naturę i właściwości.

Aby coś było rzeczywiście potencjalne, musi posiadać odpowiednią naturę, strukturę oraz warunki umożliwiające daną zmianę.

Arystoteles odróżnia zatem realną potencjalność od dowolnej możliwości pomyślanej. Sam fakt, że można coś sobie wyobrazić albo wyrazić słowami, nie oznacza jeszcze, że istnieje odpowiadająca temu realna zdolność.

Potencjalność musi być zakorzeniona w naturze rzeczy.

 

Potencjalność a niemożliwość

Arystoteles rozważa również relację między tym, co potencjalne, możliwe i niemożliwe.

Nie jest potencjalne to, czego urzeczywistnienie prowadziłoby do sprzeczności albo co z natury rzeczy nie może zaistnieć. Jeśli więc przypuszczenie, że dana potencjalność została urzeczywistniona, prowadzi do niemożliwości, to znaczy, że taka potencjalność w rzeczywistości nie istnieje.

Potencjalność nie jest jednak gwarancją przyszłego urzeczywistnienia. To, co może się wydarzyć, może również się nie wydarzyć. Budowniczy może wznieść dom, ale może tego nie zrobić. Organizm może osiągnąć dojrzałość, lecz jego rozwój może zostać przerwany. Człowiek posiadający wiedzę może jej użyć, ale może również pozostać bezczynny.

Potencjalność oznacza więc realną zdolność, a nie konieczność jej realizacji.

 

Potencjalności nierozumne i rozumne

Arystoteles rozróżnia potencjalności nierozumne i rozumne.

Potencjalności nierozumne występują w rzeczach nieożywionych, a także w tych zdolnościach istot żywych, które nie zależą od rozumnego wyboru. Są zasadniczo skierowane ku jednemu określonemu skutkowi.

To, co gorące, ogrzewa. To, co chłodne, ochładza. Ogień może spalać, lecz jako ogień nie posiada równocześnie przeciwnej zdolności gaszenia.

Potencjalności rozumne należą do istot posiadających rozum i wiedzę. Mogą prowadzić do przeciwnych skutków, ponieważ ta sama wiedza obejmuje zarówno daną rzecz, jak i jej przeciwieństwo lub brak.

Lekarz posiada wiedzę pozwalającą leczyć, ale ta sama wiedza może zostać użyta do zaszkodzenia pacjentowi. Budowniczy może coś zbudować, ale może również dokonać zniszczenia, wiedząc, w jaki sposób dana konstrukcja jest zbudowana.

Nie oznacza to, że przeciwne skutki urzeczywistnią się jednocześnie. O tym, który z nich nastąpi, decyduje pragnienie, wybór, zamiar albo decyzja działającego.

Potencjalność rozumna wymaga więc dodatkowej zasady rozstrzygającej, w jaki sposób zostanie użyta.

 

Potencjalność a brak

Potencjalność należy odróżnić od zwykłego braku.

Kamień nie widzi, ale nie jest przez to potencjalnie widzący. Brakuje mu narządu i natury umożliwiającej widzenie.

Człowiek, który zamknął oczy, nie widzi aktualnie, lecz nadal posiada zdolność widzenia. Jest zatem potencjalnie widzący w innym sensie niż człowiek niewidomy albo rzecz z natury niezdolna do postrzegania.

Podobnie ktoś, kto zna geometrię, lecz w danej chwili nie rozważa żadnego problemu geometrycznego, posiada wiedzę potencjalnie czynną. Może zacząć jej używać bez ponownego uczenia się.

Inaczej jest z kimś, kto dopiero ma się geometrii nauczyć. On również jest potencjalnie znającym, ale na wcześniejszym poziomie potencjalności.

Arystoteles rozróżnia więc różne stopnie potencjalności: możliwość nabycia zdolności, posiadanie już nabytej zdolności oraz jej aktualne używanie.

 

Teleologiczny charakter potencjalności

Potencjalność jest zawsze potencjalnością odpowiadającej jej aktualności. Zdolność widzenia odnosi się do widzenia, sztuka budowania do budowania, a materia określonego organizmu do przyjęcia właściwej mu formy.

W tym sensie potencjalność ma charakter teleologiczny. Można ją zrozumieć dopiero przez odniesienie do aktualności, która stanowi jej spełnienie, funkcję i cel.

Wzrok istnieje ze względu na widzenie, a nie widzenie ze względu na samo posiadanie wzroku. Sztuka budowania istnieje ze względu na budowanie i powstanie domu. Zdolność działania ma sens przez odniesienie do właściwego jej dzieła.

Nie oznacza to jednak, że każda potencjalność automatycznie albo świadomie dąży do realizacji. Nie każda możność musi zostać urzeczywistniona. Aktualizacja wymaga odpowiedniej przyczyny, właściwych warunków i braku przeszkód.

Najprecyzyjniej można więc powiedzieć, że potencjalność jest ukierunkowana na odpowiadającą jej aktualność, a nie że zawsze samoczynnie się w nią przekształca.

 

Aktualność

Aktualność oznacza sposób istnienia rzeczy, która nie tylko może być albo działać w określony sposób, lecz rzeczywiście urzeczywistnia swoją zdolność lub posiada osiągniętą formę.

Arystoteles wyjaśnia aktualność za pomocą analogii:

— budujący ma się do zdolnego budować,
— widzący do posiadającego wzrok, lecz mającego zamknięte oczy,
— czuwający do śpiącego,
— wykonany posąg do brązu,
— gotowy przedmiot do materiału, z którego powstał.

Aktualność może więc oznaczać zarówno działanie, jak i stan spełnionego ukształtowania.

Człowiek znający daną dziedzinę nauki jest potencjalnie zaangażowany w jej rozważanie. Kiedy rzeczywiście myśli o jej przedmiocie, znajduje się w aktualności.

Brąz jest potencjalnie posągiem. Gdy otrzymuje określoną formę, posąg istnieje aktualnie.

 

Ruch i działanie

 

Jednym z najważniejszych rozróżnień Arystotelesa jest różnica między ruchem, czyli kinēsis, a działaniem będącym aktualnością w pełniejszym sensie.

Ruch jest procesem skierowanym ku rezultatowi, którego jeszcze nie osiągnięto. Jego cel znajduje się poza samym procesem.

Budowanie zmierza do powstania domu. Uczenie się zmierza do zdobycia wiedzy. Odchudzanie zmierza do osiągnięcia określonego stanu ciała. Przemieszczanie się zmierza do dotarcia do miejsca.

Dopóki ktoś buduje dom, nie można powiedzieć, że już go zbudował. Kiedy dom zostaje ukończony, budowanie się kończy.

Inaczej jest w przypadku czynności takich jak widzenie, myślenie albo życie. Ich cel jest obecny w samym działaniu.

Kto widzi, ten zarazem już widzi. Kto myśli, ten zarazem już myśli. Nie trzeba czekać na odrębny rezultat poza samą czynnością, aby mogła ona być spełniona.

Arystoteles zwraca uwagę na różnicę językową i czasową: można powiedzieć, że ktoś jednocześnie widzi i już widział, lecz nie można w tym samym sensie powiedzieć, że jednocześnie buduje i już zbudował.

Budowanie jest ruchem, ponieważ pozostaje nieukończone tak długo, jak długo trwa. Widzenie jest aktualnością w ścisłym sensie, ponieważ jego spełnienie znajduje się w samym wykonywaniu czynności.

 

Definicja ruchu

W III księdze Fizyki Arystoteles definiuje ruch jako: aktualność (entelecheia) tego, co istnieje potencjalnie, o ile istnieje potencjalnie.

Definicja ta pojawia się w Fizyce III.1, 201a10–11.

Jej sens można wyjaśnić na przykładzie budowania domu.

Materiały budowlane są potencjalnie domem. Gotowy dom jest domem aktualnie. Samo budowanie jest natomiast aktualnością tego, co budowalne, właśnie jako budowalnego.

Kiedy cegły i drewno są budowane, ich zdolność do stania się domem nie jest już jedynie bierną możliwością. Jest rzeczywiście urzeczywistniana. Jednocześnie dom nie istnieje jeszcze jako ukończony.

Ruch nie jest więc ani czystą potencjalnością, ani pełną, osiągniętą aktualnością rezultatu. Jest aktualnością potencjalności w takim zakresie, w jakim pozostaje ona nadal potencjalnością podlegającą realizacji.

Gdy dom zostaje ukończony, ruch budowania ustaje. To, co budowalne, przestaje być urzeczywistniane jako budowalne i istnieje już jako zbudowane.

 

Materia i forma

Rozróżnienie potencjalności i aktualności łączy się bezpośrednio z Arystotelesowską teorią materii i formy.

Materia jest tym, z czego dana rzecz powstaje i co może przyjąć określoną strukturę. Forma jest zasadą, dzięki której rzecz jest tym, czym jest.

Cegły, drewno i kamienie mogą być potencjalnie domem. Stają się domem aktualnym dopiero wtedy, gdy zostaną uporządkowane zgodnie z określoną formą i zaczną pełnić funkcję domu.

Brąz może być potencjalnie posągiem. Posąg istnieje aktualnie, gdy materiał otrzymuje właściwy kształt.

Materia jest zatem potencjalna względem formy, a forma jest aktualnością materii.

Nie oznacza to jednak, że materia jest zawsze całkowicie bezkształtna. To, co jest formą na jednym poziomie, może pełnić funkcję materii na innym.

Cegła posiada własną formę jako cegła, lecz wobec domu jest materiałem. Organ może być ukształtowaną częścią ciała, ale względem całego organizmu pełni rolę składnika.

Potencjalność i aktualność nie tworzą więc prostego podziału dwóch odrębnych rodzajów rzeczy. Ten sam byt może być aktualny pod jednym względem i potencjalny pod innym.

 

Dusza jako pierwsza aktualność ciała

W traktacie O duszy Arystoteles stosuje rozróżnienie potencjalności i aktualności do organizmów żywych.

Definiuje duszę jako: pierwszą aktualność naturalnego ciała organicznego posiadającego życie potencjalnie.

Dusza nie jest tutaj dodatkowym przedmiotem umieszczonym wewnątrz ciała. Jest formą żywego organizmu i zasadą, dzięki której ciało jest rzeczywiście ciałem żyjącym określonego rodzaju.

Ciało posiadające życie potencjalnie nie jest przypadkową bryłą materii. Jest ciałem organicznym, czyli wyposażonym w części zdolne do wykonywania właściwych funkcji.

Oko jest narządem widzenia, serce i inne organy pełnią określone funkcje, a całe ciało jest uporządkowane jako ciało istoty żywej.

Dusza jest pierwszą aktualnością takiego ciała, ponieważ oznacza samo posiadanie życia i zdolności życiowych.

Arystoteles rozróżnia tutaj dwa poziomy aktualności.

Pierwszą aktualnością jest posiadanie zdolności. Człowiek śpiący nadal żyje, posiada wzrok, wiedzę i zdolność myślenia, nawet jeśli w danej chwili ich nie używa.

Drugą aktualnością jest wykonywanie czynności. Widzenie jest aktualnym używaniem wzroku, a myślenie aktualnym używaniem rozumu.

Relacja ta przypomina różnicę między posiadaniem wiedzy a rzeczywistym rozważaniem jej przedmiotu.

 

Pierwszeństwo aktualności

W VIII rozdziale IX księgi Metafizyki Arystoteles dowodzi, że aktualność jest wcześniejsza od potencjalności pod kilkoma względami.

Nie oznacza to, że aktualność zawsze pojawia się wcześniej w każdym prostym sensie czasowym. Arystoteles rozróżnia różne znaczenia pierwszeństwa.

 

Pierwszeństwo w pojęciu

Aktualność jest wcześniejsza w definicji i poznaniu.

Potencjalność określamy bowiem przez odniesienie do odpowiadającego jej działania. Zdolny do widzenia jest ten, kto może widzieć. Zdolny do budowania jest ten, kto może budować. Widzialne jest to, co może być widziane.

Aby zrozumieć daną potencjalność, trzeba znać aktualność, której jest ona potencjalnością.

Pojęcie widzenia jest więc wcześniejsze w wyjaśnieniu zdolności wzroku, a pojęcie budowania wcześniejsze w wyjaśnieniu sztuki budowlanej.

 

Pierwszeństwo w czasie

W jednym znaczeniu potencjalność poprzedza aktualność.

W rozwoju konkretnej jednostki dziecko istnieje przed dorosłym człowiekiem. Materiał znajduje się przed gotowym przedmiotem. Człowiek posiadający wiedzę, lecz jej nieużywający, jest potencjalnie myślącym przed rozpoczęciem aktualnego rozważania.

W porządku powstawania, czyli generacji, przechodzimy zatem od potencjalności do aktualności.

W innym znaczeniu aktualność jest jednak wcześniejsza także czasowo.

Dziecko zostaje zrodzone przez człowieka istniejącego już aktualnie. Materiał zostaje przekształcony przez działającą przyczynę, która posiada już określoną formę, wiedzę albo zdolność działania.

Aktualny człowiek poprzedza potencjalnego człowieka jako jego przyczyna. Budowniczy posiadający aktualnie sztukę budowania poprzedza powstający dom.

Trzeba więc odróżnić pierwszeństwo w generacji od pierwszeństwa w porządku przyczynowym.

W rozwoju danej rzeczy potencjalność może pojawiać się wcześniej, lecz jej urzeczywistnienie zależy od czegoś, co już istnieje aktualnie.

 

Pierwszeństwo w substancji

Aktualność jest wcześniejsza od potencjalności również pod względem substancji, formy i celu.

To, co jest późniejsze w procesie powstawania, może być wcześniejsze pod względem tego, czym rzecz jest i ze względu na co powstaje.

Dorosły organizm pojawia się później niż zarodek, lecz stanowi spełnioną formę, ku której zmierza rozwój. Gotowy dom powstaje po materiałach i procesie budowania, ale to forma domu wyjaśnia, dlaczego materia została w ten sposób uporządkowana.

Cel jest więc późniejszy w powstawaniu, lecz wcześniejszy w wyjaśnieniu.

Arystoteles ujmuje tę zależność również przez funkcję: nie widzimy po to, aby posiadać wzrok, lecz posiadamy wzrok po to, aby widzieć. Zdolność istnieje ze względu na jej użycie.

Aktualność jest zatem wcześniejsza jako forma, funkcja i cel.

 

Aktualność a rzeczy wieczne

Arystoteles wiąże pierwszeństwo aktualności z istnieniem rzeczy wiecznych i koniecznych.

To, co posiada potencjalność istnienia i nieistnienia, może istnieć, ale może również nie istnieć. Jest więc podatne na powstawanie i zniszczenie.

Byty wieczne nie mogą istnieć jedynie potencjalnie, ponieważ wówczas mogłyby nie istnieć. Istnieją aktualnie i koniecznie.

Nie należy jednak twierdzić, że byty wieczne są pozbawione każdej potencjalności w każdym możliwym sensie. Arystoteles dopuszcza na przykład potencjalność odnoszącą się do zmiany miejsca w przypadku ruchu ciał niebieskich.

Nie posiadają one jednak potencjalności do istnienia i nieistnienia w sensie substancjalnym. Nie są zdolne przestać być tym, czym są.

 

Pierwszy Nieruchomy Poruszyciel

 

Najpełniejszym wyrazem pierwszeństwa aktualności jest pierwszy Nieruchomy Poruszyciel przedstawiony w XII księdze Metafizyki.

Jeżeli ruch świata jest wieczny, musi istnieć zasada, która podtrzymuje ten ruch i sama nie przechodzi od niewykorzystanej potencjalności do działania.

Gdyby pierwsza zasada mogła działać, ale mogła również nie działać, wieczny ruch nie byłby konieczny. Pierwszy Poruszyciel musi więc istnieć aktualnie w sposób niezmienny i konieczny.

Nie porusza świata jak mechaniczna siła popychająca inne rzeczy. Porusza jako przedmiot pragnienia i myślenia, czyli jako cel.

Sam pozostaje nieruchomy, a inne rzeczy są poruszane przez odniesienie do niego.

Arystoteles opisuje jego życie jako najwyższą aktywność myślenia, to jest myślenie myślenia.

W późniejszej tradycji pierwszy Poruszyciel zostanie nazwany „czystym aktem”. Sformułowanie to dobrze oddaje brak niezrealizowanej potencjalności w pierwszej zasadzie, choć jest terminem utrwalonym przede wszystkim przez późniejszą filozofię.

 

Aktualność w etyce

Rozróżnienie potencjalności i aktualności ma również znaczenie w etyce Arystotelesa.

Człowiek może posiadać cnotę jako trwałą dyspozycję, lecz samo jej posiadanie nie wystarcza do szczęścia.

Podobnie jak ktoś śpiący może posiadać wiedzę, lecz aktualnie jej nie używać, człowiek może posiadać pewne dobre cechy, ale nie wykonywać odpowiadających im działań.

Dlatego Arystoteles określa dobro człowieka i szczęście jako aktualność duszy zgodną z cnotą. Szczęście nie jest biernym stanem, zdolnością ani samym posiadaniem zalet. Jest właściwym działaniem i sposobem życia.

Człowiek sprawiedliwy nie jest szczęśliwy wyłącznie dlatego, że posiada zdolność do sprawiedliwego działania. Musi rzeczywiście działać sprawiedliwie.

Cnota jest warunkiem dobrego działania, lecz szczęście polega na jej urzeczywistnianiu.

Najwyższą postać szczęścia Arystoteles wiąże z aktualnością najlepszej części człowieka, czyli rozumu oraz z działalnością kontemplacyjną.

 

Czy każda potencjalność zostaje urzeczywistniona?

 

Nie każda potencjalność musi przejść w aktualność.

Budowniczy może zbudować dom, lecz może nigdy nie podjąć budowy. Materiał może zostać ukształtowany, ale może zabraknąć wykonawcy. Organizm może posiadać zdolność rozwoju, lecz może zostać zniszczony przed osiągnięciem dojrzałości.

Urzeczywistnienie wymaga odpowiednich warunków, działającej przyczyny oraz braku przeszkód.

Potencjalność nie jest więc tajemniczą siłą gwarantującą przyszły rezultat. Jest określoną zdolnością, która może zostać urzeczywistniona, jeśli wystąpią odpowiednie przyczyny i okoliczności.

Jej teleologiczny charakter oznacza, że jest zrozumiała przez odniesienie do właściwej aktualności, nie zaś że musi nieuchronnie ją osiągnąć.

 

Znaczenie rozróżnienia

 

Rozróżnienie potencjalności i aktualności pozwala Arystotelesowi wyjaśnić realność zmiany.

Gdy rzecz się zmienia, nie powstaje po prostu z absolutnego niebytu. Nowa forma istnieje wcześniej potencjalnie w odpowiedniej materii lub zdolności.

Jednocześnie zmiana nie jest pozorna. To, co istnieje potencjalnie, rzeczywiście przechodzi w nowy sposób istnienia aktualnego.

Dzięki temu Arystoteles unika dwóch skrajności.

Z jednej strony odrzuca pogląd, że prawdziwa zmiana jest niemożliwa, ponieważ byt nie może powstać z niebytu. Z drugiej strony nie sprowadza rzeczywistości do bezładnego i pozbawionego trwałości strumienia stawania się.

Zmiana jest możliwa, ponieważ rzecz może być aktualna pod jednym względem, a potencjalna pod innym.

Drewno jest aktualnie drewnem, ale potencjalnie stołem. Człowiek aktualnie posiada wiedzę, ale potencjalnie jej używa. Organizm aktualnie żyje, ale potencjalnie wykonuje określone czynności.

Potencjalność i aktualność pozwalają zatem wyjaśnić zarówno trwałość natury rzeczy, jak i możliwość ich przemiany.

 

Podsumowanie

Potencjalność i aktualność są u Arystotelesa realnymi sposobami bycia.

Potencjalność oznacza określoną zdolność do działania, doznawania zmiany, przyjęcia formy albo osiągnięcia określonego stanu. Nie jest dowolną możliwością logiczną ani gwarancją przyszłego urzeczywistnienia.

Aktualność oznacza urzeczywistnienie zdolności, wykonywanie właściwego działania albo posiadanie osiągniętej formy.

Potencjalność jest zawsze ukierunkowana na odpowiadającą jej aktualność, która stanowi jej spełnienie, funkcję i cel. Jej realizacja zależy jednak od odpowiedniej przyczyny, właściwych warunków i braku przeszkód.

Ruch jest aktualnością tego, co istnieje potencjalnie, o ile istnieje potencjalnie. Forma jest aktualnością materii. Dusza jest pierwszą aktualnością naturalnego ciała organicznego posiadającego życie potencjalnie. Szczęście jest aktualnością duszy zgodną z cnotą.

Aktualność jest wcześniejsza od potencjalności w pojęciu, przyczynowości, substancji, formie i celu. W rozwoju pojedynczej rzeczy potencjalność może poprzedzać aktualność, ale w porządku przyczynowym to byt aktualny urzeczywistnia byt potencjalny.

Pierwszy Nieruchomy Poruszyciel stanowi najwyższy przykład aktualności niezależnej od niezrealizowanej możności.

Świat Arystotelesa nie jest więc ani zbiorem całkowicie nieruchomych rzeczy, ani chaotycznym strumieniem zmian. Jest uporządkowaną rzeczywistością, w której rzeczy posiadają określone natury, zdolności, formy i właściwe sposoby ich urzeczywistniania.

 

Główne źródła pierwotne:
Arystoteles, Metafizyka, księga Θ, zwłaszcza rozdziały 1–9, 1045b–1051a.
Arystoteles, Metafizyka, księga Λ, zwłaszcza rozdziały 6–9.
Arystoteles, Fizyka, księga III, rozdziały 1–3, 200b–202b.
Arystoteles, O duszy, księga II, zwłaszcza rozdziały 1–5.
Arystoteles, Etyka nikomachejska, księga I, rozdziały 7–8 oraz księga X, rozdziały 6–8.

Zobacz na: Metafizyka Arystotelesa: Materia, Forma i Przyczynowość – Historia Filozofii Zachodniej (część 16 z 50)
MŚP-01: Człowiek jako proces. Jak myślenie procesowe zmienia sposób rozumienia siebie i świata