Dysonans poznawczy

Dysonans poznawczy

Dysonans poznawczy to stan nieprzyjemnego napięcia psychicznego, który pojawia się, gdy w umyśle człowieka jednocześnie występują co najmniej dwa sprzeczne elementy poznawcze, np. przekonania, postawy, myśli, wiedza lub zachowania. Może powstawać przez czynniki wewnętrze i/lub zewnętrzne. Jest to mechanizm regulacyjny, który sygnalizuje niespójność i motywuje do jej redukcji, często poprzez zmianę interpretacji, a nie rzeczywistości. Aktywuje obszary mózgu związane z konfliktem i stresem.

To sytuacja typu:

— Wierzę w X, ale robię Y.
— Myślę A, ale fakty pokazują B.
— Myślę A + nowe dane pokazują B → pojawia się napięcie (dysonans).

Dysonans działa jak wewnętrzny „alarm”, który generuje dyskomfort (od lekkiego niepokoju po silny stres), który motywuje człowieka do jego redukcji. Im większa sprzeczność i im ważniejsza dla danej osoby (np. dotyczy samooceny lub ważnych wartości), tym silniejszy dysonans i tym większa presja na zmianę. Główne strategie redukcji (według Festingera i późniejszych badań) to:

— Zmiana jednego z elementów, to np. zmiana zachowania („rzucam palenie”), żeby pasowało do przekonania („palenie szkodzi”).
— Dodanie nowego elementu poznawczego (racjonalizacja), np. „palę, ale tylko sporadycznie bo mam dobrą genetykę”.
— Zmniejszenie znaczenia sprzeczności np. poprzez stwierdzenie: „to nie jest aż tak ważne”.
— Unikanie lub odrzucanie informacji zwiększających dysonans (selektywne szukanie potwierdzających danych).

Klasyczny przykład (eksperyment Festingera i Carlsmitha, 1954) to osoba, która za małe pieniądze okłamała kogoś, że nudne zadanie było ciekawe, później sama zaczęła wierzyć, że zadanie było interesujące, to redukcja dysonansu przez zmianę postawy.

Czytelne przykłady z życia

1. Osoba uważa, że regularny trening jest ważny i mówi: „dbam o formę”, ale w praktyce rzadko chodzi na siłownię i często odpuszcza.

Pojawia się dysonans:
„Jestem osobą dbającą o formę” vs „Nie trenuję regularnie”

Redukcja napięcia:
— „Nie mam teraz czasu, ale i tak jestem w dobrej formie”
— „Najważniejsza jest dieta, trening nie jest aż tak istotny”

2. Osoba uważa, że zdrowa dieta jest kluczowa, ale regularnie je jedzenie na wynos oraz bardzo przetworzone i słodycze.

Pojawia się dysonans:
„Odżywianie jest ważne” vs „Jem śmieciowe jedzenie”

Redukcja napięcia:
— „To tylko raz na jakiś czas”
— „Mam dobrą genetykę, więc nic mi nie będzie”
— „Najważniejsze, że ćwiczę”

 

Dysonans poznawczy i Gaslighting

 

Gaslighting to manipulacja drugą osobą: ktoś celowo podważa Twoją pamięć, percepcję albo zdrowy rozsądek, żebyś zaczął wątpić w siebie.

Dysonans poznawczy to wewnętrzny stan psychiczny (jak „ból” umysłu przy sprzeczności). Może powstać sam z siebie (np. „wierzę w X, ale robię Y”).

Gaslighting to zewnętrzna czynność manipulacyjna. To nie jest stan, tylko zachowanie, które świadomie (lub nie) wytwarza dysonans u kogoś innego.

Gaslighting działa właśnie poprzez wywołanie dysonansu poznawczego. Manipulator świadomie wrzuca Ci do głowy sprzeczność, a Ty, chcąc pozbyć się tego nieprzyjemnego uczucia, zaczynasz wierzyć w jego wersję obrazu rzeczywistości.

Prosty przykład z życia:

— Ty: „Powiedziałeś wczoraj, że się spotkamy”
— On: „Nigdy czegoś takiego nie mówiłem, coś ci się pomyliło”

Masz dwie sprzeczne rzeczy, z jednej strony pamiętasz, że tak powiedział, a z drugiej słyszysz, że nie powiedział więc pojawia się dysonans, żeby zmniejszyć napięcie, możesz pomyśleć sobie coś w rodzaju „może faktycznie źle pamiętam”. I właśnie w tym momencie gaslighting działa.

Albo wyobraź sobie, że Twoja kobieta wczoraj wieczorem na Ciebie krzyczała. Rano mówisz: „Dlaczego na mnie krzyczałaś?”.

Ona odpowiada spokojnie: „Kochanie, nic takiego nie było. Musiało Ci się przyśnić, jesteś przewrażliwiony”.  W Twojej głowie pojawia się dysonans: „Pamiętam, że krzyczała (mój obraz rzeczywistości) vs. ona mówi, że tak nie było (jej wersja)”.

Czujesz zamęt i napięcie. Żeby ten dyskomfort zniknął, zaczynasz myśleć: „Może naprawdę przesadzam… może to ja mam problem z pamięcią”.

 

PRZYKŁAD – TINDER

 

Zobacz na: Ego
Podwójne wiązanie
Dysonans Poznawczy jako broń w walce informacyjnej – Chase Hughes
Leonard Peikoff: Wprowadzenie do Historii Filozofii Zachodniej (część 1 z 50)

 

Fragment filmu Ostatni Skaut (1991)

Jeśli ktoś zapyta cię, czym jest manipulacja typu gaslighting, po prostu pokaż mu ten fragment filmu Ostatni Skaut (1991)

Gaslighting to forma manipulacji psychologicznej, w której jedna osoba systematycznie podważa postrzeganie rzeczywistości przez drugą osobę — jej pamięć, interpretację wydarzeń, emocje lub zdrowy rozsądek — po to, aby przejąć nad nią kontrolę lub osłabić jej pewność siebie. Celem gaslightingu jest sprawienie, by ofiara zaczęła wątpić w siebie i coraz bardziej polegała na manipulatorze jako rzekomo „bardziej wiarygodnym” źródle obrazu rzeczywistości.

Gaslighting polega na:
— zaprzeczaniu faktom („To nigdy się nie wydarzyło”),
–zniekształcaniu przeszłości,
–umniejszaniu emocji („Przesadzasz”, „Jesteś przewrażliwiony/a”),
–przerzucaniu winy,
–przedstawianiu ofiary jako osoby niestabilnej lub nieracjonalnej.

Jest to proces stopniowy, często zaczyna się od drobnych sytuacji, które z czasem narastają.