Łączenie się w pary: Ewolucyjne spojrzenie na intymność – dr Paul David

 

Jedną z najbardziej podstawowych potrzeb, jakie mamy jako ludzie, jest więź z drugim człowiekiem.  Zarówno jako dzieci, jak i dorośli, poszukujemy i potrzebujemy przywiązania do innych ludzi jako integralnej części naszego  rozwoju, funkcjonowania i przetrwania (Mikulincer i Shaver, 2007).  Podczas gdy nasza potrzeba tworzenia więzi jest wszechobecna, sposób, w jaki się ona odbywa, jest bardzo zróżnicowany – szczególnie wśród  dorosłych.

W królestwie zwierząt istnieją dwa podstawowe typy więzi w parach: monogamia na całe życie i monogamia seryjna (Sefcek, Brumbach, Vasquez, & Miller, 2008).  Najpierw omówię te różne typy łączenia się w pary i wpływ ewolucji biologicznej na ich kształtowanie zarówno w zachowaniu zwierząt, jak i ludzi.  Następnie omawiam społeczną ewolucję monogamii wśród ludzi i implikacje, jakie ta ewolucja ma dla związków intymnych.

 

Typy wiązania par

 

Zachowanie godowe jest jednym z głównych wymiarów procesu tworzenia więzi między dorosłymi.   Kiedy to połączenie staje się dwójkowe i trwałe, jest określane w psychologii ewolucyjnej jako  wiązanie się w pary (Buss, 1995).  W tym czy innym czasie, ogromna większość mężczyzn i kobiet we wszystkich kulturach tworzy ze sobą więzi w parach.  W rzeczywistości, łączenie się w pary jest jedną z cech charakterystycznych gatunku ludzkiego (Tsapelas, Fisher, & Aron, 2010).

W monogamii dożywotniej dwoje partnerów tworzy więź, która trwa przez cały okres ich życia.  W przeciwieństwie do tego, monogamia seryjna polega na tym, że partnerzy tworzą serię krótszych związków trwających wystarczająco długo, aby wychować ich potomstwo.  Jak twierdzi Fisher (2004), monogamia seryjna jest prawdopodobnie ewolucyjnym przystosowaniem, mającym na celu utrzymanie samców blisko domu, aby mogli zapewnić potrzebną ochronę i zasoby swojej partnerce i wrażliwemu potomstwu.

Wbrew powszechnym przekonaniom, niemonogamiczne formy małżeństwa są dozwolone w 84% ludzkich społeczeństw, ale w ogromnej większości tych kultur tylko 5-10% populacji (głównie mężczyźni) ma wiele partnerek w jednym czasie (Frayser, 1985).  Co więcej, monogamia jest wyraźnie wyjątkiem u ssaków innych niż człowiek; występuje ona tylko u około 3% wszystkich gatunków (Kleiman, 1997).  Jednak monogamia – zwłaszcza seryjna – wśród ptaków jest dość typowa, występuje u 90% ich gatunków.

Niezależnie od gatunku, monogamia pojawia się najczęściej wtedy, gdy brakuje pożywienia, a drapieżniki są powszechne. W takim środowisku opieka obojga rodziców jest konieczna, aby zapewnić  wystarczającą ilość pożywienia i ochrony dla rozwijającego się potomstwa.  Potrzeba opieki obojga rodziców u ptaków jest podkreślona przez typowo bezradny i bezbronny stan piskląt.  W przeciwieństwie do nich, wiele  ssaków rodzi się zdolnych do chodzenia, podczas gdy większość ptaków musi dojrzewać w gnieździe, zanim będzie w stanie samodzielnie się odżywiać i uciekać przed drapieżnikami (Sefcek, Brumbach, Vasquez, & Miller, 2008).

Inne czynniki wpływają na wyższy wskaźnik monogamii wśród ptaków w porównaniu z ssakami.  Samice ssaków muszą mieć laktację, aby wykarmić swoje młode, a w tym czasie są zazwyczaj bezpłodne i niezdolne do wytwarzania nowego potomstwa.  W tych warunkach, aby zwiększyć swoje szanse na sukces reprodukcyjny, samce ssaków chętniej szukają innych płodnych samic. Jednakże, ponieważ ptaki nie mają laktacji, oboje rodzice są bardziej skłonni pozostać razem, aby opiekować się młodymi (Sefcek, Brumbach, Vasquez, & Miller, 2008).

Chociaż monogamia jest rzadka wśród zwierząt w ogóle i rzadka wśród ssaków w szczególności, poligamia jest dość powszechna.  Poligamia – sytuacja kiedy osobnik jednej płci spółkuje z innymi osobnikami płci przeciwnej – występuje w dwóch formach: poligynii i poliandrii.  Poligamia występuje wtedy, gdy jeden samiec kopuluje lub tworzy związek seksualny z więcej niż jedną samicą jednocześnie.  Zazwyczaj samce te oferują niewielkie inwestycje rodzicielskie poza obroną potomstwa przed drapieżnikami i rywalami seksualnymi.  W królestwie zwierząt poligynia jest normą, ponieważ występuje u około 90% gatunków i u 97% ssaków (Kleiman, 1977).

Poliandria jest żeńską wersją poligamii; to znaczy, kiedy jedna samica spółkuje lub tworzy związek seksualny z więcej niż jednym samcem jednocześnie.  Ten wzorzec kojarzenia jest stosunkowo rzadki; występuje tylko u kilku znanych gatunków ptaków, koni morskich i w kulturach ludzkich w Nepalu, Tybecie, Sri Lance i Indiach.  Poliandria ma miejsce zazwyczaj wtedy, gdy brakuje pożywienia, drapieżniki są niebezpieczne, a w środowisku jest mniej zdolnych do życia samic niż samców (Dixson, 1998).  W tych środowiskach wychowywanie potomstwa wymaga wspólnych inwestycji kilku samców – często braci lub innych bliskich krewnych.

Innym wzorcem kojarzenia jest poligynandria.  System ten polega na zajmowaniu przez samca alfa terytorium, które pokrywa się z terytorium żerowania kilku samic, jak to ma miejsce u szympansów. W systemie tym, często określanym jako system turniejowy (Sapolsky, 2002), istnieje hierarchia statusu, w której dominujący samiec monopolizuje większość możliwości krycia.  U gatunków turniejowych mniej dominujące samce są czasem w stanie znaleźć okazję do kopulacji i spłodzenia potomstwa.  W rezultacie, ojcostwo jest mylone, a matczyna opieka nad młodymi jest dominującym wzorcem w tym systemie (Gagneux, Gonder, Goldberg, & Morin, 2001).

 

Ewolucja monogamii

 

W toku ewolucji każdy typ wzorca kojarzenia został powiązany z różnymi stopniami dymorfizmu płciowego – szczególnie w odniesieniu do morfologii i cech wyglądu (Baker & Bellis, 1995).  Na przykład monogamia charakteryzuje się stosunkowo minimalnymi różnicami między płciami w odniesieniu do wielkości ciała i ornamentyce, podczas gdy pozostałe typy kojarzone są z wyraźnymi różnicami między płciami w wielkości ciała i ornamentyce. Paleontologiczny zapis tych różnych morfologii i cech wyglądu sugeruje, że monogamia rozwinęła się około 10-20 tysięcy lat temu wraz z pojawieniem się rolnictwa.  Przejście od łowców-zbieraczy do rolniczych form utrzymania prawdopodobnie pozwoliło na trwalsze więzi, aby zagwarantować lepsze przetrwanie potomstwa i zachowanie sieci pokrewieństwa (Dunpanloup, Pereira, Bertorelle, Calafell, Prata, Amorim, & Barbujani, 2003).

Paleontologiczny zapis tych różnych morfologii i cech wyglądu sugeruje, że poligamia wyewoluowała z wielożeństwa kilka milionów lat temu, gdy homo erectus uformował się w grupy łowiecko-zbierackie, w których obie płcie miały zwiększony regularny dostęp do siebie nawzajem (Ryan i Jetha, 2010).

Po pojawieniu się rolnictwa siły społeczne stopniowo zastąpiły siły biologiczne w kształtowaniu praktyki monogamii w populacjach ludzkich.  Mówiąc dokładniej, w miarę jak populacje ludzkie rosły, a społeczna i ekonomiczna organizacja wśród ludzi stawała się coraz bardziej złożona, siły kulturowe stopniowo instytucjonalizowały monogamiczne małżeństwa.  Ponieważ ta forma łączenia par była bardziej uporządkowana i stabilna, stała się normą i była w coraz większym stopniu egzekwowana przez różne instytucje religijne i polityczne na całym świecie.  Pierwotną funkcją tych norm, najczęściej skodyfikowanych w ustawach, było określenie rodowodu oraz sposobu przekazywania władzy i bogactwa pomiędzy spadkobiercami (Coontz, 2005).

Wraz z pojawieniem się Oświecenia w XVIII wieku, nastąpiły dalsze zmiany w postrzeganiu monogamicznego małżeństwa.  Idee oświeceniowe przyczyniły się do rozwoju norm kulturowych dotyczących indywidualizmu i romantyzmu, które uwiarygodniły rodzące się w społeczeństwach zachodnich przekonanie, że życie polega na dążeniu do szczęścia.  Normy te stały się w końcu wszechobecne i małżeństwo z miłości, a nie z powodu bogactwa czy statusu, stało się bardziej powszechne (Coontz, 2005).  Ta transformacja była dalekosiężna, ponieważ wprowadziła element wzajemności jako centralny składnik łączenia się ludzi w pary.  Ponieważ miłość nie może być wymuszona, a do pewnego stopnia zależy od wzajemnego wyboru, wyznaczyła ona scenę dla nowego poczucia równości między płciami (Rifkin, 2009).

Tendencja do parytetu została wzmocniona przez rewolucję przemysłową i rozwój klasy średniej w XIX wieku – co umożliwiło młodym ludziom samodzielne wybieranie sobie partnerów i płacenie za śluby, bez względu na zgodę rodziców.  Ponadto, gdy ruch na rzecz praw kobiet zyskał na sile w XX wieku, systemy prawne w społeczeństwach zachodnich zaczęły uznawać żony za równe mężom, a nie za własność.  Na początku XXI wieku monogamiczne małżeństwo ewoluowało, stając się przede wszystkim osobistym kontraktem pomiędzy dwoma domniemanymi równymi sobie osobami poszukującymi miłości i szczęścia (Giddens, 1992).

Monogamia i jej wpływ na rozwój społeczny – Józef Kossecki

Feministyczna apokalipsa – ZROBIĆ I DODAĆ

Ewolucja kulturowa w kierunku monogamii była również napędzana większą równowagą, jaką miała tendencja do wytwarzania w organizacji społecznej.  Jak odkryli badacze Henrich, Boyd i Richardson (2012) w swoim studium na temat małżeństwa, inne formy kojarzenia par prowadziły do większej konkurencji między płciami, co skutkowało wyższym poziomem przestępczości, przemocy, ubóstwa i nierówności płci niż w społeczeństwach, które zinstytucjonalizowały małżeństwo monogamiczne.  Badacze ci zwrócili uwagę, że monogamia prowadzi do bardziej zrównoważonego łączenia płci w pary – co w większości społeczeństw zmniejszyło liczbę młodych mężczyzn rywalizujących o kobiety i rzadkie zasoby.  Przesuwając męskie wysiłki z poszukiwania partnerów seksualnych na większe inwestycje rodzicielskie i wsparcie rodziny, badacze ci stwierdzili, że zinstytucjonalizowana monogamia wiąże się z większą produktywnością ekonomiczną i dobrobytem dzieci.

 

Ludzka intymność

 

Wraz z ewolucją tworzenia więzi między parami wśród ludzi pojawiły się nowe możliwości intymności poza satysfakcją seksualną lub po raz pierwszy w historii ludzkości ludzie mogli również zaspokoić swoje potrzeby romansu, przyjaźni i przywiązania w intymnych związkach (Fisher, 2009).

Romans wiąże się z potrzebą zauroczenia i idealizacji w związkach (Love, 2001); przyjaźń wiąże się z potrzebą wzajemnej akceptacji i szacunku w związkach (Schnarch, 2009); a przywiązanie dotyczy potrzeby bezpiecznej więzi w związkach (Mikulincer & Shaver, 2007).  Oczywiście, wszystkie te potrzeby są integralną częścią biologicznego i społecznego doświadczenia ludzi od tysięcy lat. To, co się zmieniło, to fakt, że wiązanie się w pary u ludzi ewoluowało, szczególnie w społeczeństwach zachodnich, aby zapewnić zaspokojenie wszystkich tych potrzeb.  W oparciu o tę ewolucyjną zmianę, jedną z definicji zdrowej intymności może być stopień, w jakim ludzie są w stanie zaspokoić wszystkie te potrzeby w relacji łączącej się pary.  Jednakże, jak już wspomniano, różne rodzaje związków w parach zapewniają różne możliwości zaspokojenia tych potrzeb.

Główną siłą wyłącznej monogamii jest to, że zapewnia ona długoterminowe bezpieczeństwo i stabilność. Ze względu na jego trwałość, społeczeństwa ludzkie zinstytucjonalizowały go w formie małżeństwa jako preferowanej ramy długotrwałego kojarzenia się w pary i wychowywania dzieci. Jednakże, ponieważ ekskluzywna monogamia ogranicza seksualne i romantyczne zaangażowanie do jednego partnera życiowego, głównymi wadami tej więzi są niekompatybilność i niewierność, których partnerzy często doświadczają między sobą. Aby to przystosować, większość nowoczesnych społeczeństw zezwala na rozwiązanie małżeństwa i/lub toleruje pozadwójkowe zaangażowanie. W rezultacie większość tych społeczeństw praktykuje rodzaj de facto seryjnej monogamii, w której większość dorosłych tworzy w ciągu swojego życia szereg więzi par z szeregiem partnerów (Buss i Schmitt, 1993; Buss, 2005).

Paradoks wyboru – Barry Schwartz
Hipergamia i hipogamia
Wybór partnera – dobór płciowy
Skakanie z gałęzi na gałąź jak małpa [Monkey Branching]

W społeczeństwach zachodnich monogamia seryjna stała się najbardziej rozpowszechnioną formą łączenia się w pary (Fisher, 2004). Ponieważ seks i romans są podkreślane kosztem przyjaźni i przywiązania, w tych społeczeństwach poziom bezpiecznej intymności jest niski (Schnarch, 2009). Jak na ironię, w tych kulturach istnieje tendencja do uprawiania seksu i romansu jako sposobu na nawiązanie przyjaźni i bezpieczeństwa związanego z przywiązaniem, ale przyjaźni i bezpieczeństwa związanego z przywiązaniem nie można osiągnąć wyłącznie za pomocą tych środków. Zamiast tego najczęściej osiąga się je poprzez trwającą przez całe życie przyjaźń, w której seks i romans stają się również częścią intymności (Love, 2001).

Ponownie, aby intymność była optymalna, wszystkie cztery wymiary – seks, romans, przyjaźń i przywiązanie – muszą być włączone do więzi między parą ludzką. Dlatego alternatywy, takie jak poliamoria, będą miały ograniczoną żywotność. Starając się zlikwidować wyłączność, partnerzy w tej alternatywie zastrzegają sobie prawo do wielu relacji seksualnych pod warunkiem, że mają również pełną wiedzę o innych intymnych powiązaniach swoich partnerów (Davidson, 2002). Pozbywając się wyłączności, ta alternatywa ma na celu zminimalizowanie problemów nieuczciwości i nudy, które tak często pojawiają się w monogamii (Pines i Aronsen, 1981). Jednak minimalizując niektóre z tych problemów, pary poliamoryczne często napotykają inne poważne trudności w postaci zaborczości i zazdrości, które zwykle pojawiają się w pogoni za związkami dwójkowymi [pozadiamatycznymi, tzn. trójkąty, czworokąty i inne] (DeSilva, 1997; Echlin, 2003).

W rzeczywistości wszystkie formy kojarzenia się faworyzują niektóre aspekty intymności kosztem innych. Wyzwaniem jest umiejętność tworzenia relacji, które umożliwiają zintegrowaną równowagę seksu, romansu, przyjaźni i przywiązania. Podczas gdy ekskluzywna monogamia z pewnością sprzyja ludzkiej potrzebie długotrwałego przywiązania, ta forma więzi zapewnia również najwięcej możliwości integracji dojrzałego seksu, romansu i przyjaźni w związkach intymnych (Schnarch, 2009). Jako bardziej podstawowa forma więzi, przywiązanie zapewnia podstawową strukturę, dzięki której wszystkie te inne potrzeby mogą zostać zaspokojone w trakcie intymnego związku (Mikulincer i Shaver, 2007). Innymi słowy, bez bezpieczeństwa związanego z przywiązaniem i ciągłości związanej z wyłączną monogamią, ludzie są ograniczeni w zakresie, w jakim mogą zintegrować i utrzymać zdrowy seks, romans i przyjaźń w swoich intymnych związkach. Na dobre lub na złe, wydaje się, że taki jest nasz ewolucyjny los jako ludzi.

Źródło: Pair Bonding: An Evolutionary Perspective on Intimacy